Chụp ảnh định điểm là gì? Cách ghi lại những đổi thay và lịch sử của phương pháp này | Knowledge #550

Chúng ta chụp ảnh gần như mỗi ngày. Nhưng có bao nhiêu bức được chụp tại đúng nơi của năm trước để ta có thể đặt cạnh nhau và so sánh cùng một khung cảnh?
Chụp ảnh định điểm là phương pháp ghi lại những thay đổi theo thời gian bằng cách nhiều lần chụp cùng một hướng từ cùng một vị trí. Khi giữ thống nhất vị trí máy và góc nhìn, những khác biệt khó nhận ra trong một bức ảnh đơn lẻ sẽ dần hiện rõ.

Phương pháp này khác với time-lapse, vốn ghép các ảnh liên tiếp để thể hiện chuyển động, và phép đo ảnh, vốn dùng hình ảnh để đo hình dạng và khoảng cách.

Giữa thế kỷ 19, nhiếp ảnh gia người Anh Philip Henry Delamotte đã chụp quá trình tái thiết Crystal Palace tại Sydenham. 160 bức ảnh được chụp trong giai đoạn 1854–1855, rồi xuất bản năm 1855 với tên Photographic Views of the Progress of the Crystal Palace, Sydenham. Dù chưa phải chụp ảnh định điểm theo nghĩa chặt chẽ, đây là một trong những ví dụ ban đầu về việc dùng ảnh để lưu lại cả quá trình biến đổi, thay vì chỉ ghi lại công trình sau khi hoàn thành.

Nhà toán học kiêm nhà nghiên cứu trắc địa Sebastian Finsterwalder cũng được xem là người tiên phong trong việc chụp lặp lại để khảo sát biến đổi cảnh quan. Năm 1888, ông dùng nhiếp ảnh để nghiên cứu các sông băng trên dãy Alps. Ảnh từ đó không chỉ ghi lại phong cảnh mà còn trở thành công cụ đo địa hình và tìm hiểu những thay đổi đang diễn ra.

Sang thế kỷ 20, phương pháp chụp lặp lại còn được ứng dụng trong sinh thái học để nghiên cứu sự thay đổi của thảm thực vật và cách sử dụng đất. Một dấu mốc đáng chú ý là The Changing Mile của James R. Hastings và Raymond M. Turner, xuất bản năm 1965. Cuốn sách trình bày 97 cặp ảnh quá khứ và hiện tại về thảm thực vật tại sa mạc Sonoran. Khi được đặt cạnh nhau, ảnh không chỉ giúp giải thích sự thay đổi mà còn trở thành bằng chứng để người đọc tự quan sát và nhận ra khác biệt.

Rephotographic Survey Project là dự án tìm lại những địa điểm từng xuất hiện trong ảnh chụp miền Tây nước Mỹ vào thế kỷ 19, rồi chụp lại từ vị trí và bố cục gần nhất có thể. Câu hỏi đặt ra không chỉ là vùng đất đã thay đổi ra sao. Người chụp năm xưa đã đứng ở đâu, đưa điều gì vào khung hình và để điều gì ở bên ngoài? Qua việc tái hiện vị trí máy và bố cục, chúng ta cũng có thể nhìn lại cách nhiếp ảnh từng cho thấy lịch sử.

Lịch sử ấy cho thấy việc chụp đi chụp lại một nơi không chỉ nhằm lưu giữ phong cảnh. Trong tư liệu xây dựng, ảnh kể lại tiến trình biến đổi. Khi nghiên cứu sông băng hay thảm thực vật, ảnh là bằng chứng để xác nhận những thay đổi. Còn khi chụp lại ảnh cũ, chúng ta có thể xem xét cả góc nhìn của người cầm máy trong quá khứ. Mỗi trường hợp có mục đích và kỹ thuật riêng, nhưng đều lưu lại những thời điểm khác nhau dưới hình thức có thể so sánh. Giá trị của chụp ảnh định điểm có lẽ không nằm ở việc lặp lại cùng một bố cục, mà ở chỗ trao cho tương lai một mốc tham chiếu để đọc ra những đổi thay.

Máy ảnh và điện thoại thông minh ngày càng gần gũi, cho chúng ta thêm nhiều cơ hội lưu lại hình ảnh. Tuy nhiên, số lượng ảnh tăng lên không có nghĩa là ta đang xây dựng được một kho tư liệu giúp so sánh cùng một địa điểm qua thời gian. Nếu không biết vị trí chụp, thời điểm và hướng máy không rõ ràng, hoặc sang năm không còn ai chụp tiếp, bức ảnh ấy có thể lưu giữ ký ức về một khoảnh khắc nhưng khó trở thành tư liệu quan sát dài hạn.
Điều quan trọng không chỉ là số lượng. Ta cần xác định sẽ chụp gì, theo khoảng thời gian nào và lưu lại ra sao để sau này có thể đối chiếu. Chính sự tích lũy có chủ đích ấy sẽ biến ảnh thành một tư liệu liên tục.

Ý nghĩa của việc tiếp tục chụp không chỉ giới hạn ở phong cảnh. Julien Magre đã chụp gia đình mình trong hơn 25 năm và vẫn sử dụng cùng một máy ảnh, một ống kính. Đây không phải chụp ảnh định điểm, nhưng cách anh bền bỉ hướng mắt về những người gần gũi cho thấy một cách khác để thời gian tích tụ trong ảnh.

Cách thứ nhất là bắt đầu chụp đều đặn cùng một nơi từ bây giờ. Hãy chọn một địa điểm bạn có thể dễ dàng quay lại, như bên cửa sổ, một góc trên đường đi làm hay cái cây gần nhà. Xác định chỗ đứng và hướng chụp, sau đó ghi lại ngày tháng, địa điểm và cả tiêu cự nếu có thể.

Bạn muốn quan sát sự chuyển mùa hay theo dõi phố xá đổi thay? Hãy chọn khoảng cách giữa các lần chụp và những điều kiện cần giữ thống nhất theo mục đích đó. Nếu quan tâm đến biến đổi dài hạn của cảnh quan đô thị, chụp vào cùng mùa và thời điểm tương đương sẽ giúp việc so sánh dễ hơn. Điều quan trọng là lưu ảnh theo cách cho phép nhìn thấy cả những gì đã đổi khác lẫn những gì vẫn còn nguyên.

Cách thứ hai là quay lại địa điểm xuất hiện trong một bức ảnh cũ. Bạn có thể lần theo một tấm ảnh gia đình hay một bức trong album xưa để tìm vị trí chụp, rồi ghi lại khung cảnh hiện tại. Qua đó, không chỉ sự thay đổi của cảnh vật mà cả người từng chụp nơi ấy và cách họ nhìn địa điểm đó cũng dần hiện ra.

Để nhận ra những gì đang đổi thay, ta giữ nguyên vị trí chụp và tiếp tục bổ sung tư liệu. Chụp ảnh định điểm không phải là cách đóng băng phong cảnh, mà là cách tạo ra một thước đo để biết cảnh vật đã thay đổi ra sao. Giữa thời đại ảnh hiện diện khắp nơi, bạn muốn dõi theo điều gì và lưu lại điều gì? Hãy bắt đầu bằng việc chọn một nơi mà bạn vẫn có thể quay lại vào năm sau.