Deadpan là gì? Cách xem và chụp ảnh không phô bày quá nhiều cảm xúc | Knowledge #553

Một tòa nhà bình thường hay một người nhìn thẳng vào ống kính. Không có sự kiện kịch tính nào diễn ra, vậy mà từng chi tiết vẫn khiến ta chú ý. “Deadpan” là một trong những khái niệm giúp ta hiểu những bức ảnh như thế.

Deadpan không cường điệu cảm xúc mà ghi lại chủ thể một cách bình thản. Đề tài không chỉ là những bức chân dung với gương mặt vô cảm, mà còn có thể là kiến trúc, đường phố hay đồ dùng thường ngày. Từ nguồn gốc của thuật ngữ đến tác phẩm của những nhiếp ảnh gia tiêu biểu, hãy cùng tìm hiểu cách xem và chụp ảnh deadpan.

Trong tiếng Anh, deadpan được ghép từ dead và pan, một từ lóng có nghĩa là “gương mặt”. Từ này chỉ vẻ mặt không để lộ cảm xúc hoặc cách hành xử tỉnh bơ. Vốn được dùng trong diễn xuất, deadpan cũng đi vào nhiếp ảnh để mô tả cách trình bày chủ thể một cách điềm tĩnh, không đưa cảm xúc của người chụp lên hàng đầu.

Trong nhiếp ảnh, deadpan giữ một khoảng cách nhất định với chủ thể và tránh dàn dựng theo hướng khơi gợi cảm xúc mạnh. Bố cục chính diện, ổn định, chi tiết rõ nét và màu sắc tiết chế thường được xem là đặc trưng của cách thể hiện này. Tuy vậy, đó không phải là những khuôn mẫu bắt buộc.

Deadpan trong nhiếp ảnh không bắt đầu từ một kỹ thuật hay một tác giả duy nhất. Khái niệm này thường được dùng để kết nối những cách tiếp cận mang tính tư liệu, phân loại và giữ khoảng cách xuất hiện trong nhiều dòng nhiếp ảnh của thế kỷ 20. Thay vì nhấn mạnh cá tính hoặc cảm xúc của người chụp, hình ảnh được trình bày theo cách giúp người xem quan sát kỹ chủ thể. Khi chú ý đến từng chi tiết và vị trí của chúng trong khung hình, ta sẽ thấy ngay cả một tòa nhà hay góc phố bình thường cũng có thể kể về đời sống và xã hội.

Dù tiết chế dàn dựng, một bức ảnh vẫn không thể hoàn toàn vô cảm hay khách quan. Chụp gì, đứng ở đâu và bấm máy vào khoảnh khắc nào đều thể hiện góc nhìn của người cầm máy. Sức hút của deadpan nằm ở chỗ không dùng cảm xúc mạnh để giải thích quá nhiều về góc nhìn ấy. Thay vào đó, bức ảnh chừa lại khoảng trống để người xem tự đọc ra ý nghĩa từ các chi tiết và hoàn cảnh.

Cuộc trò chuyện với nhiếp ảnh gia Đức Wolfgang Zurborn cũng gợi mở một góc nhìn khác về tính khách quan và dấu ấn của người chụp. Từ một lập trường khác với Becher School, trường phái tiêu biểu bởi những nhiếp ảnh gia từng theo học Bernd and Hilla Becher, ta có thể suy ngẫm thêm về mối quan hệ giữa nhiếp ảnh và hiện thực.

Để thử chụp deadpan quanh mình, hãy chọn một tòa nhà trong khu phố, mặt tiền cửa hàng hoặc một người quen. Chụp chính diện và đặt chủ thể gần giữa khung hình. Thay vì dùng góc máy cực đoan hay tư thế gây ấn tượng mạnh, hãy giữ góc nhìn thường ngày và dáng vẻ tự nhiên. Tiết chế màu sắc và độ tương phản cũng giúp bạn chú ý hơn đến hình dáng của chủ thể cũng như mối quan hệ với không gian xung quanh. Đây không phải là những quy tắc bắt buộc, mà chỉ là điểm khởi đầu để tìm một cách thể hiện ít dàn dựng hơn.

Những tên tuổi tiêu biểu của deadpan gồm Bernd and Hilla Becher, cặp đôi dành nhiều năm chụp các công trình công nghiệp như tháp nước và bồn chứa khí, cùng Rineke Dijkstra, người chụp chính diện những nhân vật đang ở bước ngoặt của cuộc đời. Khi thử chụp theo cách này, bạn có thể tham khảo tác phẩm của họ. Hãy chú ý đến sự khác nhau trong hình dáng và kết cấu công trình, cũng như nét mặt và tư thế của nhân vật. Những chi tiết ấy sẽ giúp ta nhận ra điều gì hiện lên trong một cách trình bày tưởng như dửng dưng.
Hãy thử bớt đi một chút dụng ý làm cho bức ảnh trở nên thật ấn tượng. Qua máy ảnh, điều gì sẽ còn lại trong khung cảnh quen thuộc?