Nhiếp ảnh ngay từ khởi thủy đã là một kỹ thuật của sự sao chép. Từ âm bản, người ta có thể in ra nhiều bản in, và khi chuyển sang kỹ thuật số, một hình ảnh có thể được nhân bản vô hạn. Vậy, giá trị độc nhất của “một tấm duy nhất” nằm ở đâu trong số đó?
Sự xuất hiện của AI tạo sinh càng mở rộng câu hỏi này. Ngày nay, những hình ảnh như nhiếp ảnh có thể được tạo ra chỉ bằng ngôn từ, không cần máy ảnh. Chính vì thế, câu hỏi về nguyên bản là gì, làm sao duy trì tính độc nhất trong thời đại sao chép, lại trở thành trung tâm của nhiếp ảnh.
Điều còn lại sau khi xóa đi “nguyên bản”
Norbert Schoerner đã dừng việc chụp ảnh vào năm 2011. Thay vào đó, ông chuyển giao ảnh cho những người viết ẩn danh trên ‘Amazon Mechanical Turk’ để họ mô tả lại bằng ngôn ngữ, rồi xóa bản gốc. Chỉ còn lại văn bản. Dựa trên văn bản đó, ông tái cấu trúc lại bức ảnh – một thực hành kéo dài suốt 12 năm.
Đây là một nỗ lực loại bỏ “nguyên bản” khỏi nhiếp ảnh. Nhà tư tưởng Walter Benjamin, trong tác phẩm ‘Tác phẩm nghệ thuật trong thời đại kỹ thuật tái tạo’, đã bàn về “Aura” – hào quang chỉ tồn tại ở bản gốc duy nhất. Ông cho rằng các kỹ thuật tái tạo như nhiếp ảnh, điện ảnh làm lung lay hào quang ấy. Schoerner đảo ngược cấu trúc này: bằng cách tự tay xóa đi nguyên bản, ông khơi dậy một dạng hiện diện khác thông qua ngôn ngữ.
Photo by Thomas_J
Năm 2011 – thời điểm ông dừng chụp ảnh – là mười năm trước khi AI tạo sinh có thể “viết” nên nhiếp ảnh. Thực hành của Schoerner có thể xem như sự tiên đoán về cách ký ức và diễn giải hình ảnh thay đổi khi con người quy đổi nhiếp ảnh sang ngôn ngữ. Phụ đề ‘Collaborations with Human and Other Minds’ – “Other Minds” – giờ đây vang lên như ám chỉ cả sự hiện diện của AI.
Chữ ký và xuất xứ tạo nên “nguyên bản”
Nhiếp ảnh có thể được sao chép vô hạn. Chính vì thế, câu hỏi “đâu là bản thật” luôn được đặt ra. Ba mươi bản in có chữ ký sống của Sebastião Salgado, được đấu giá tại Phillips cùng các tác phẩm như ‘Serra Pelada’, đã đặt ra vấn đề ấy một cách trực diện.
Bản thân hình ảnh có thể sao chép. Nhưng trên thị trường, giá trị lại nằm ở chữ ký tác giả, thời điểm in, xuất xứ lưu giữ và dấu vết cho thấy tác phẩm từng qua tay nghệ sĩ. Tính độc nhất của nhiếp ảnh không chỉ dựa vào nội dung hình ảnh, mà còn được nâng đỡ bởi bối cảnh tồn tại của nó.
Photo by ふみ
Càng nhiều hình ảnh được tạo ra, các nhà sưu tập càng hướng tới những giá trị không thể sao chép. Dù nhiếp ảnh là kỹ thuật của sự sao chép, nó lại ngày càng tiến gần tới giá trị phản-sao-chép. Căn cứ cho tính xác thực chuyển từ hình ảnh sang dấu vết bàn tay, rồi tới lịch sử lưu giữ.
Sự cố ngẫu nhiên và những khoảnh khắc nguyên bản trở thành hiệu ứng có thể tái tạo
Lỗi máy quét thường là điều cần tránh. Tuy nhiên, nhà thiết kế typowow (YHHY design) tại Bắc Kinh – Thâm Quyến đã tạo ra một công cụ nhỏ mô phỏng sự cố này. Theo tác giả, đây là bản thử nghiệm chưa công bố, cho phép điều chỉnh hướng và tốc độ quét, kéo thả ảnh trên mặt kính, thêm nhiễu để hình ảnh trông “thật” hơn.
Việc khiến hình ảnh hỏng trông “thật” không còn là ngẫu nhiên mà trở thành một lựa chọn có thể đo đếm. Sự cố từng chỉ xuất hiện một lần giờ đây trở thành hiệu ứng có thể lựa chọn. Điều từng là lỗi cần tránh nay đã trở thành hiệu ứng có thể thiết lập và gọi ra theo ý muốn.
Photo by j_studio08
Đây cũng là cảm quan của thời đại AI. AI tạo sinh có thể tái hiện hạt phim, hiệu ứng mờ của ống kính cổ, nhiễu quét, thậm chí cả rung lắc ngẫu nhiên. Nhưng ngay khi có thể tái hiện, liệu đó còn là ngẫu nhiên? Trong thời đại mà sự ngẫu nhiên có thể được chia sẻ, tính “một lần duy nhất” của nhiếp ảnh còn tồn tại ở đâu?
Tính độc nhất trong thời đại AI: Liệu còn nằm ngoài hình ảnh?
Ba trường hợp tưởng như riêng biệt nhưng cùng hướng về một câu hỏi: Bản sắc độc nhất của nhiếp ảnh nằm ở đâu?
Dù hình ảnh có thể được tạo sinh, sao chép, chỉnh sửa vô hạn, tính độc nhất không còn dễ dàng giữ chỉ bằng “bề ngoài”. Điều quan trọng là “ngữ cảnh”: ai, vì sao, bằng quá trình nào đã tạo ra hình ảnh đó.
Giá trị của nhiếp ảnh không chỉ quyết định ở khoảnh khắc bấm máy. Ảnh gốc bị xóa, ngôn từ còn lại, chữ ký, xuất xứ, dấu vết sự cố và ý chí lựa chọn – bản sắc thời AI có thể nằm không chỉ trong bản thân hình ảnh, mà còn ở những lựa chọn và lịch sử tích tụ xung quanh nó.
Càng dễ sao chép, chúng ta càng phải nhìn vào “điều không thể sao chép”. Vì thế, bản sắc còn lại trong thời đại sao chép là câu hỏi không ngừng được đặt ra kể từ khi nhiếp ảnh ra đời.