Chúng ta thường thốt lên “như trong phim” khi bắt gặp những khoảnh khắc hiếm hoi ngoài đời thường.
Lần này, không chỉ dừng lại ở phép ẩn dụ, chúng ta sẽ tiếp cận câu chuyện của Vivian Maier—người đã chụp những bức ảnh “như điện ảnh” và có cuộc đời cũng như một bộ phim. Hy vọng đây sẽ là dịp để suy ngẫm về việc chụp, lưu giữ và in ảnh trong nhiếp ảnh.
Photo by Lawrence Cheung
Khoảnh khắc bà được “khám phá”
Vivian là một nữ nhiếp ảnh gia đường phố người Mỹ, đã chụp hơn 150.000 bức ảnh trong suốt cuộc đời. Tuy nhiên, hoạt động của bà gần như không được biết đến khi còn sống, và bà là một nghệ sĩ vô danh trong thời gian dài. Bước ngoặt để bà trở thành “nhiếp ảnh gia nghiệp dư bí ẩn” nổi tiếng là cuộc đấu giá ở Chicago năm 2007.
John Maloof, khi đang tìm tư liệu ảnh cho sách lịch sử, đã tình cờ mua được tác phẩm của bà và nhận ra sức mạnh không thể lý giải chỉ bằng “sự tình cờ của người nghiệp dư”.
Anh bắt đầu thu thập các bức ảnh và âm bản rải rác, và đến năm 2009, qua cáo phó, anh mới dần tiếp cận được chân dung của bà.
Sau đó, John đăng một số tác phẩm lên cộng đồng chia sẻ ảnh Flickr, khiến tác phẩm lan tỏa mạnh mẽ, dẫn đến các hoạt động lưu trữ và triển lãm.
Photo by James Harris
Dù vậy, những lời kể của hàng xóm về bà vẫn còn nhiều mâu thuẫn, và chân dung của bà không thể được xác định một cách đơn giản. Chính vì thế, chỉ có tác phẩm nhiếp ảnh là tiếp tục lưu giữ sự “chắc chắn” về bà một cách lặng lẽ.
Cảm giác vật chất mà Rolleiflex để lại
Chiếc máy ảnh bà yêu thích là Rolleiflex, dòng máy hai ống kính nổi tiếng.
Tỷ lệ vuông 1:1 giờ đây đã trở nên quen thuộc, nhưng với bà, đó cũng là sức hút lớn. Chất liệu ảnh giàu sắc thái, những bức chân dung cận cảnh tràn khung hình, bố cục đối xứng—tất cả đều lặp lại trong các tác phẩm tiêu biểu của bà từ thập niên 1950.
Photo by Jong
Qua câu chuyện của bà, tôi càng muốn suy ngẫm về tính vật chất của nhiếp ảnh—“ảnh in” và “ảnh phim”—trong thời đại hiện nay. Dù có được xem hay không, âm bản và bản in vẫn tồn tại như những vật thể.
Lưu giữ như vật thể làm cho nhiếp ảnh trở nên “chắc chắn”
Vivian đã không được đánh giá đúng mức khi còn sống, nhưng vẫn không ngừng sáng tác với số lượng lớn, và chỉ khi tác phẩm rời khỏi tay bà, chúng mới được phát hiện. Dù chân dung cuộc đời bà không thể xác định chỉ qua lời kể, nhưng tác phẩm—dưới dạng âm bản và bản in—vẫn giữ được sức nặng thực thể.
Điều đó cho thấy, khi nhiếp ảnh trở thành “dữ liệu”, dấu vết vật chất dễ dàng bị mất đi. Ảnh lưu trên đám mây có thể được mở bất cứ lúc nào, nhưng cũng dễ bị lãng quên hoặc biến mất.
Ảnh in và phim lưu giữ cả nhiệt độ, mùi hương, sự biến đổi theo thời gian của nơi chúng được đặt, cố định khoảnh khắc sáng tác vào thế giới thực này.
Photo by yNAK
Ý nghĩa của việc “cùng nhau chiêm ngưỡng” trong đời thực
Việc có nhiều ý kiến khác nhau về Vivian Maier cũng là minh chứng cho việc chân dung của bà không thể bị giản lược thành một câu chuyện đơn giản. Chúng ta thường muốn tóm lược cuộc đời ai đó thành một “lời giải thích dễ hiểu”, nhưng nhiếp ảnh lại lặng lẽ mở ra nhiều cách đọc khác nhau, chống lại sự đơn giản hóa đó.
Chính vì vậy, cần có không gian để trao đổi: “Tôi nhìn thấy thế này”, “Tôi chú ý đến điểm này” trước một bức ảnh. Cảm xúc và ngữ cảnh mà một tác phẩm gợi lên sẽ khác nhau với mỗi người, và sự đa dạng đó giúp ta tiến gần hơn đến sự thấu hiểu mà một mình không thể đạt được.
Photo by Masato Kawabata
Ảnh in và phim giúp nhiếp ảnh lưu lại trong thế giới này, còn cộng đồng cizucu mang đến nhiều góc nhìn cho tác phẩm. Nhờ vậy, nhiếp ảnh dần được trao truyền cho tương lai ngay từ khoảnh khắc nó được sáng tác.
Chính hôm nay, việc lưu giữ nhiếp ảnh dưới hình thức có thể chịu đựng được thời gian chờ đến ngày được khám phá là điều quan trọng—giống như những gì đã xảy ra với tác phẩm của Vivian.