Luận đề “Truyền thông chính là thông điệp”
Luận đề “Truyền thông chính là thông điệp” của Marshall McLuhan là một trong những lý thuyết cốt lõi của nghiên cứu truyền thông. Quan điểm này chỉ ra rằng, bản thân phương tiện truyền thông không chỉ là công cụ truyền tải thông tin mà còn tác động sâu sắc đến tư duy và hành vi của chúng ta. McLuhan từng nói: “Ảnh hưởng của radio không liên quan gì đến nội dung chương trình phát sóng.” Câu nói này cho thấy, khi nhắc đến truyền thông, chúng ta thường chú trọng vào nội dung, nhưng thực tế, hình thức của phương tiện truyền thông lại có ảnh hưởng lớn hơn đến con người so với nội dung mà nó truyền tải.
Sự xuất hiện của truyền thông mới và biến đổi ý thức
Ví dụ, Instagram đáp ứng nhu cầu được công nhận ngay lập tức thông qua hình ảnh và video, trong khi LINE hay Messenger khiến chúng ta luôn cảm thấy gần gũi với bạn bè. Những phương tiện truyền thông mới này đã ăn sâu vào đời sống thường nhật và từng bước thay đổi ý thức của chúng ta.
Đồng thời, McLuhan đặt ra câu hỏi tiếp theo: “Trải nghiệm truyền thông trước đây sẽ biến đổi như thế nào dưới tác động của truyền thông mới?” Chẳng hạn, với sự xuất hiện của nhiếp ảnh kỹ thuật số, chúng ta đã tái diễn giải và tận dụng kinh nghiệm chụp ảnh truyền thống ra sao? Ở đây, McLuhan đề xuất “lý thuyết gương chiếu hậu”, để lại chìa khóa giúp chúng ta hiểu tác động của truyền thông kỹ thuật số hiện đại.
Nhiếp ảnh kỹ thuật số đương đại và trải nghiệm truyền thông
Trong lý thuyết này, McLuhan diễn đạt: “Chúng ta nhìn hiện tại qua gương chiếu hậu. Chúng ta tiến về phía trước nhưng lại quay lưng về tương lai.” Thông điệp cốt lõi của môi trường truyền thông mới thường khó nhận biết đối với những người đang sống trong đó. Vì vậy, McLuhan dùng hình ảnh gương chiếu hậu để ẩn dụ rằng, bản chất của truyền thông hiện đại có thể được định nghĩa thông qua công nghệ của quá khứ.
Chẳng hạn, sự phổ biến của nhiếp ảnh kỹ thuật số đã mang lại tính tức thời trong việc chụp và chia sẻ hình ảnh, khác biệt với nhiếp ảnh truyền thống. Tuy nhiên, đây không chỉ là tiến bộ về mặt kỹ thuật mà còn tác động đến nhận thức, giá trị và mục đích chụp ảnh của chúng ta. Ví dụ, ảnh chụp để chia sẻ trên mạng xã hội không còn đơn thuần là ghi lại khoảnh khắc, mà còn trở thành phương tiện giao tiếp. Đồng thời, nó ảnh hưởng đến cách chúng ta thể hiện bản thân và tương tác xã hội, khiến nhiếp ảnh trở thành công cụ không thể thiếu trong việc nhìn nhận thế giới, ghi nhớ và chia sẻ ký ức.
Công nghệ tạo nên hoài niệm
Mặt khác, sự xuất hiện của một số phương tiện truyền thông lại khiến cảm giác về quá khứ dần phai nhạt. Ví dụ, với sự ra đời của các ứng dụng gọi taxi, nỗi lo không bắt được xe đã trở thành chuyện của quá khứ, nhưng lại xuất hiện những lo lắng mới như hết pin điện thoại hay gửi nhầm tin nhắn. Ở thời đại điện thoại công cộng, người ta lo lắng không có tiền lẻ hay không tìm được buồng điện thoại gần đó; còn ngày nay, chúng ta lại băn khoăn về việc có trạm sạc pin di động cho thuê hay không, và khi nào phải trả lại. Trong tương lai, nếu điện thoại thông minh có thể tự sạc và sử dụng gần như vĩnh viễn, thì các trạm sạc pin di động cũng sẽ trở thành ký ức xa xưa.
Image by Shimakou
Nói cách khác, công nghệ mới giúp xóa bỏ những lo lắng cũ, đồng thời lại sản sinh ra những nỗi lo mới.
Thực tế, McLuhan đã dự đoán trước tương lai mà chúng ta đang chứng kiến ngày nay ngay từ thế kỷ 20. Khi xem các video phỏng vấn ông, ta càng hiểu rõ hơn tầm quan trọng của việc “nhìn lại quá khứ qua gương chiếu hậu” mà ông nhấn mạnh. Có lẽ, dù xã hội ngày càng tiện nghi, thì những nỗi lo lắng vẫn sẽ không bao giờ biến mất hoàn toàn.
