ทบทวนทฤษฎีสื่อผ่านกระจกมองหลัง | Knowledge #13

ข้อเสนอ “สื่อคือสาร” ของ Marshall McLuhan คือทฤษฎีแกนกลางของการศึกษาสื่อ แนวคิดนี้ชี้ให้เห็นว่าสื่อไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือถ่ายทอดข้อมูลเท่านั้น แต่ยังส่งผลลึกซึ้งต่อวิธีคิดและพฤติกรรมของเรา ตัวอย่างเช่น McLuhan กล่าวว่า “อิทธิพลของวิทยุไม่ได้เกี่ยวข้องกับเนื้อหารายการวิทยุเลย” ประโยคนี้สะท้อนให้เห็นว่าเมื่อพูดถึงสื่อ เรามักให้ความสำคัญกับเนื้อหา แต่แท้จริงแล้ว รูปแบบของสื่อมีอิทธิพลต่อผู้คนมากกว่าเนื้อหาที่นำเสนอเสียอีก

ตัวอย่างเช่น Instagram ตอบสนองความต้องการการยอมรับในทันทีผ่านภาพถ่ายและวิดีโอ ขณะที่ LINE หรือ Messenger ทำให้เรารู้สึกใกล้ชิดกับเพื่อนอยู่เสมอ สื่อใหม่เหล่านี้ฝังรากลึกในชีวิตประจำวันและเปลี่ยนแปลงจิตสำนึกของเราอย่างต่อเนื่อง

ในขณะเดียวกัน McLuhan ยังตั้งคำถามว่า “ประสบการณ์สื่อเดิมเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรเมื่อมีสื่อใหม่เกิดขึ้น” ตัวอย่างเช่น เมื่อมีการถ่ายภาพดิจิทัล เราได้ตีความและใช้งานประสบการณ์การถ่ายภาพแบบดั้งเดิมใหม่อย่างไร? ที่นี่ McLuhan เสนอ “ทฤษฎีกระจกมองหลัง” ซึ่งเป็นกุญแจสำคัญในการทำความเข้าใจอิทธิพลของสื่อดิจิทัลร่วมสมัย

McLuhan อธิบายทฤษฎีนี้ว่า “เรามองปัจจุบันผ่านกระจกมองหลัง เรากำลังถอยหลังเข้าสู่อนาคต” สาระสำคัญของสื่อใหม่มักไม่อาจรับรู้ได้ง่ายสำหรับผู้ที่อยู่ในสภาพแวดล้อมนั้น ดังนั้น McLuhan จึงเปรียบเทียบว่าสื่อร่วมสมัยสามารถนิยามแก่นแท้ของตนเองผ่านเทคโนโลยีในอดีตได้เช่นเดียวกับกระจกมองหลัง

การแพร่หลายของภาพถ่ายดิจิทัลนำมาซึ่งความทันทีทันใดในการถ่ายและแบ่งปันภาพ แตกต่างจากการถ่ายภาพแบบดั้งเดิม แต่สิ่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีเท่านั้น หากยังเปลี่ยนแปลงการรับรู้ คุณค่า และจุดประสงค์ของการถ่ายภาพอีกด้วย ตัวอย่างเช่น ภาพถ่ายที่ถ่ายเพื่อแชร์บนโซเชียลมีเดียไม่ได้เป็นแค่บันทึกเหตุการณ์ แต่ยังทำหน้าที่เป็นเครื่องมือสื่อสาร นอกจากนี้ยังส่งผลต่อวิธีการแสดงออกของตัวตนและความสัมพันธ์กับสังคม ปัจจุบัน ภาพถ่ายกลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการมองโลก การจดจำ และการแบ่งปันของเรา

ในอีกด้านหนึ่ง การมาถึงของสื่อบางประเภททำให้ความรู้สึกในอดีตค่อย ๆ เลือนหายไป ตัวอย่างเช่น แอปเรียกรถแท็กซี่ทำให้ความกังวลเรื่องการโบกแท็กซี่กลายเป็นอดีต แต่กลับมีความกังวลใหม่ ๆ เช่น แบตเตอรี่สมาร์ทโฟนหมด หรือส่งข้อความผิด ในยุคโทรศัพท์สาธารณะ เรากังวลว่าจะมีเหรียญหรือมีตู้โทรศัพท์ใกล้ ๆ หรือไม่ ปัจจุบันเรากลับกังวลว่าจะมีจุดให้ยืมแบตเตอรี่หรือไม่ และต้องคืนเมื่อไร หากในอนาคตสมาร์ทโฟนสามารถผลิตพลังงานเองและใช้งานได้ตลอดไป จุดให้ยืมแบตเตอรี่ก็จะกลายเป็นสิ่งที่ชวนให้นึกถึงอดีตเช่นกัน

กล่าวคือ เทคโนโลยีใหม่ช่วยขจัดความกังวลเก่า แต่ก็สร้างความกังวลใหม่ขึ้นมาแทน

แท้จริงแล้ว McLuhan ได้คาดการณ์อนาคตที่เราเผชิญอยู่ในศตวรรษที่ 20 ไว้ล่วงหน้าแล้ว หากชมวิดีโอสัมภาษณ์ของเขา จะเข้าใจชัดเจนยิ่งขึ้นถึงความสำคัญของ “การหวนมองอดีตผ่านกระจกมองหลัง” ที่เขาเน้นย้ำ แม้โลกจะสะดวกสบายขึ้น แต่ความกังวลใจอาจไม่มีวันหมดไป