เดดแพนคืออะไร? มองและถ่ายภาพอย่างไรโดยไม่เน้นอารมณ์มากเกินไป | Knowledge #553

อาคารธรรมดาๆ หรือคนที่มองตรงมายังกล้อง แม้ในภาพจะไม่มีเหตุการณ์น่าตื่นเต้น แต่กลับทำให้เราอยากไล่ดูรายละเอียดอย่างบอกไม่ถูก หนึ่งในแนวคิดที่ช่วยให้เราอ่านภาพแบบนี้ได้คือ “เดดแพน”

เดดแพนไม่เน้นเร้าอารมณ์ แต่ถ่ายทอดตัวแบบอย่างเรียบนิ่งผ่านสายตาที่สงบ ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ภาพพอร์ตเทรตของคนหน้านิ่งเท่านั้น อาคาร ทิวทัศน์เมือง และของใช้ในชีวิตประจำวันก็เป็นตัวแบบได้เช่นกัน บทความนี้จะพาไปรู้จักที่มาของคำ ผลงานของช่างภาพคนสำคัญ ตลอดจนวิธีมองและลองถ่ายภาพแนวนี้

คำภาษาอังกฤษ deadpan เกิดจากการรวมคำว่า dead กับ pan ซึ่งเป็นคำสแลงที่หมายถึง “ใบหน้า” ใช้เรียกสีหน้าหรือท่าทีที่ไม่แสดงอารมณ์ เดิมคำนี้ใช้ในบริบทของการแสดง ส่วนในแวดวงภาพถ่ายก็ใช้เรียกวิธีนำเสนอตัวแบบอย่างเรียบนิ่ง โดยไม่ขับเน้นอารมณ์ของคนถ่ายขึ้นมาเป็นจุดเด่น

เดดแพนในภาพถ่ายคือการถ่ายทอดตัวแบบโดยรักษาระยะห่างและไม่ปรุงแต่งเพื่อเร้าอารมณ์ ลักษณะที่มักพบคือองค์ประกอบภาพตรงไปตรงมาและมั่นคง รายละเอียดคมชัด รวมถึงการใช้สีอย่างพอดี อย่างไรก็ตาม สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่สูตรตายตัวที่ต้องทำตามเสมอไป

เดดแพนในฐานะแนวทางการถ่ายภาพไม่ได้เริ่มต้นจากเทคนิคใดเทคนิคหนึ่งหรือช่างภาพเพียงคนเดียว แต่เป็นคำที่ใช้เชื่อมโยงวิธีทำงานเชิงบันทึก การจัดประเภท และการรักษาระยะห่าง ซึ่งพบได้ในภาพถ่ายหลายรูปแบบตลอดศตวรรษที่ 20 แทนที่จะเน้นบุคลิกหรืออารมณ์ของคนถ่าย วิธีนี้เลือกนำเสนอภาพให้ผู้ชมสังเกตตัวแบบได้อย่างเต็มที่ เมื่อเราหันไปมองรายละเอียดและการจัดวาง อาคารหรือทิวทัศน์เมืองที่ดูธรรมดาก็เริ่มบอกเล่าถึงชีวิตและสังคมได้

แม้จะลดการปรุงแต่งลง ภาพถ่ายก็ไม่ได้ไร้อารมณ์หรือเป็นกลางอย่างสมบูรณ์ เพราะการเลือกว่าจะถ่ายอะไร จะยืนตรงไหน และจะกดชัตเตอร์เมื่อใด ล้วนสะท้อนมุมมองของคนถ่าย เสน่ห์ของเดดแพนอยู่ที่การไม่อธิบายมุมมองนั้นด้วยอารมณ์เข้มข้นจนเกินไป จึงยังเหลือพื้นที่ให้ผู้ชมอ่านความหมายจากรายละเอียดและสถานการณ์ด้วยตัวเอง

หากอยากคิดต่อเรื่องความเป็นกลางของภาพถ่ายและมุมมองของคนถ่าย บทสัมภาษณ์ 10 คำถามกับ Wolfgang Zurborn ครีเอเตอร์เยอรมันผู้โดดเด่น | ISSUE #217 ก็ช่วยเปิดมุมมองอีกด้านให้เราได้ จากจุดยืนที่ต่างออกไปจาก Becher School ซึ่งเป็นกลุ่มช่างภาพที่เคยศึกษากับ Bernd and Hilla Becher เราจะได้ลองคิดถึงความสัมพันธ์ระหว่างภาพถ่ายกับความเป็นจริงในอีกแบบหนึ่ง

หากอยากลองถ่ายเดดแพนใกล้ตัว ให้เริ่มจากอาคารในละแวกบ้าน หน้าร้าน หรือคนรอบตัว ลองวางตัวแบบไว้กลางเฟรมแล้วถ่ายจากด้านหน้า แทนที่จะสร้างความโดดเด่นด้วยมุมสุดโต่งหรือท่าทางใหญ่โต ให้ใช้ระดับสายตาปกติและเก็บท่าทางตามธรรมชาติ การไม่เร่งสีหรือคอนทราสต์ให้จัดเกินไปจะช่วยให้มองเห็นรูปทรงของตัวแบบและความสัมพันธ์กับสิ่งรอบข้างได้ง่ายขึ้น ทั้งหมดนี้ไม่ใช่กฎบังคับ แต่เป็นจุดเริ่มต้นในการค้นหาวิธีนำเสนอภาพที่ลดการปรุงแต่งลง

ช่างภาพคนสำคัญที่มักถูกกล่าวถึงเมื่อพูดถึงเดดแพน ได้แก่ Bernd and Hilla Becher ผู้ถ่ายภาพสถาปัตยกรรมอุตสาหกรรมอย่างหอเก็บน้ำและถังเก็บก๊าซมาอย่างต่อเนื่อง รวมถึง Rineke Dijkstra ผู้ถ่ายภาพบุคคลซึ่งอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านของชีวิตจากด้านหน้า ลองใช้ผลงานของพวกเขาเป็นข้อมูลอ้างอิงเมื่อต้องการคิดต่อว่าจะถ่ายภาพอย่างไร หากสังเกตความแตกต่างของรูปทรงและโครงสร้างอาคาร รวมถึงสีหน้าและท่ายืนของผู้คน เราอาจมองเห็นได้ว่าการนำเสนออย่างเรียบนิ่งกำลังเผยอะไรให้เห็น
ลองลดความพยายามที่จะทำให้ภาพดูโดดเด่นลงสักนิด แล้วใช้กล้องสำรวจดูว่าในทิวทัศน์ที่คุ้นเคยยังมีอะไรเหลือให้เราค้นพบอีกบ้าง