Ngôi làng nơi ảnh trên Pinterest hóa thành tranh và phong cách Pinterest-an | Knowledge #539

Một số thành viên ban biên tập cizucu đã có dịp đến Indonesia và ghé thăm Jakarta International Photo Festival (JIPFest). Chúng tôi từng giới thiệu chuyến đi này trong một bài viết trước.

Trong thời gian ở Indonesia, chúng tôi muốn tìm hiểu thêm về cách hình ảnh được tạo ra và lưu chuyển trong đời sống đô thị, nên đã ghé Bandung, một thành phố thuộc tỉnh Tây Java. Dọc Braga Street ở trung tâm thành phố, những bức tranh vẽ núi non, đồng quê và hoa được bày san sát bên đường.

Những bức tranh ấy đến từ đâu? Câu hỏi đó đưa chúng tôi tới Jelekong, một ngôi làng ở ngoại ô. Nơi đây tập trung nhiều họa sĩ và xưởng vẽ; nghề làm tranh đã trở thành sinh kế gắn bó với đời sống người dân.

Trong một triển lãm giới thiệu về Jelekong, chúng tôi bắt gặp từ “Pinterest-an”. Đây là từ ghép giữa Pinterest và hậu tố khẩu ngữ “-an” trong tiếng Indonesia, mang nghĩa “giống Pinterest” hoặc “theo phong cách Pinterest”.

Nhưng sau khi đi qua các xưởng trong làng, chúng tôi bắt đầu nghĩ rằng “Pinterest-an” không chỉ nói về một phong cách hội họa. Ở Jelekong, khái niệm này dường như còn bao hàm cả quá trình hình ảnh đi qua bàn tay con người và biến đổi thành một dạng khác.

Ở đây, những hình ảnh đại trà xuất hiện khắp nơi trở thành chất liệu để làm tranh. Sự chuyển đổi ấy có một cảm giác vừa chân thực vừa kỳ lạ, khó diễn tả trọn vẹn bằng lời.

Từ lâu, người dân Jelekong đã chia nhau các công đoạn từ sản xuất đến hoàn thiện để làm tranh cung ứng cho thị trường. Mô hình này vốn nâng đỡ sinh kế địa phương. Khi đại dịch khiến việc bán hàng trực tiếp trở nên khó khăn, họ dần chuyển sang đáp ứng cả đơn đặt hàng trực tuyến. Người dân tại đây cho biết với những đơn không quá phức tạp, họ có thể hoàn thành và gửi tranh trong khoảng ba ngày kể từ lúc nhận yêu cầu.

Khách hàng mở Pinterest, chọn giữa vô số hình ảnh một mẫu gần với bức tranh mình muốn rồi gửi cho họa sĩ, kèm theo yêu cầu về kích thước và màu sắc. Người họa sĩ nhìn hình ảnh trên màn hình và vẽ lại lên toan.

Tại đây, Pinterest được dùng như một cuốn danh mục để khách tìm hình ảnh mong muốn và đặt làm tranh. Mỗi hình ảnh được lưu lại gần như trở thành một phiếu đặt hàng gửi tới họa sĩ.

Ở Jelekong, một bức tranh không nhất thiết do một họa sĩ thực hiện từ đầu đến cuối. Có người làm toan, người vẽ, người đóng khung, người đóng gói và người chuyển hàng tới khách. Toàn bộ quy trình từ lúc nhận hình ảnh đến khi gửi sản phẩm được chia thành nhiều công đoạn, và mỗi công đoạn là một công việc trong làng.

Có thể hình dung cả ngôi làng như một máy in 3D vận hành bằng sức người. Hình ảnh từng nằm trên màn hình đi qua nhiều đôi tay, hiện hữu thành một bức tranh bằng màu vẽ và toan, rồi được chuyển tới một nơi khác.

Ngay cả khi cùng tham khảo một hình ảnh, mỗi bức tranh hoàn thiện vẫn khác nhau. Nét cọ, cách chọn màu và những chi tiết được lược bỏ đều để lại dấu ấn riêng. Những khác biệt nhỏ từ từng bàn tay tạo nên độ biến thiên của thủ công ngay trong một quy trình phân công.

Tranh hoàn thiện được đóng khung, đóng gói rồi gửi tới khách hàng. Hình ảnh mới vài ngày trước còn xuất hiện trên màn hình điện thoại nay có kích thước và trọng lượng để treo lên tường, rồi vượt một quãng đường xa tới căn phòng của một người nào đó.

Braga Street ở trung tâm Bandung được giới thiệu là một trong những nơi tranh từ Jelekong được đưa tới. Trên con phố còn lưu giữ nhiều tòa nhà cổ, tranh vẽ những mô típ tương tự như núi, đồng quê, sông và hoa được bày bán dọc đường. Pinterest dường như đang trở thành một lối vào mới trong mạng lưới sản xuất và phân phối tranh vốn đã tồn tại từ lâu.

Một hình ảnh trên màn hình trở thành vật thể được treo trong phòng của ai đó. Đằng sau sự chuyển đổi này là từng công đoạn thủ công do con người thực hiện. Giữa hình ảnh số và vật thể hữu hình không chỉ có công nghệ, mà còn có sức lao động và thời gian.

Tranh sau khi hoàn thiện được chụp lại và đăng lên cửa hàng trực tuyến hoặc mạng xã hội. Một người khác nhìn thấy bức ảnh đó, đặt đơn mới, rồi hình ảnh lại được vẽ lên một tấm toan khác.

Tìm trên Pinterest. Gửi hình ảnh. Vẽ bằng tay. Chuyển đi dưới dạng một bức tranh. Chụp bức tranh hoàn thiện rồi đưa hình ảnh trở lại không gian trực tuyến. Một hình ảnh cứ thế qua lại giữa thế giới số và thế giới vật chất, vừa lưu chuyển vừa thay đổi từng chút một.

Lần theo khái niệm “Pinterest-an”, ta không chỉ nhận ra những đặc điểm về màu sắc hay hình dáng, mà còn thấy cả cơ chế biến hình ảnh thành tranh rồi đưa tranh vào lưu thông. Một hình ảnh số được chọn, được vẽ bằng tay thành một bức tranh và gửi đến một người nào đó. Ranh giới của những gì có thể gọi là “Pinterest-an” có lẽ vẫn chưa thật rõ ràng.

Điều chúng tôi chứng kiến ở Jelekong có lẽ không hẳn là khoảnh khắc một hình ảnh hóa thành tranh, mà là chặng giữa của hành trình khi hình ảnh trở lại đời thực trong một hình hài khác.