Nghệ sĩ thị giác Đài Loan Yang Chia-Hsin trả lời “10 câu hỏi” | ISSUE #283

Thông qua những cuộc phỏng vấn với các nhân vật theo đuổi ngôn ngữ nhiếp ảnh từ góc nhìn độc đáo, chúng tôi đi sâu vào khởi nguồn sáng tạo, tư tưởng và quy trình thực hành, qua đó mang đến nguồn cảm hứng mới cho các nhiếp ảnh gia và đơn vị truyền thông nhiếp ảnh trên toàn thế giới.

Khởi nguồn sáng tạo của nghệ sĩ thị giác Yang Chia-Hsin, hiện hoạt động tại Đài Loan, cùng những tư tưởng và góc nhìn mà cô trân trọng. Việc lưu trữ và lưu truyền chúng bằng ngôn từ trong thời đại hôm nay chắc chắn sẽ góp phần nâng đỡ văn hóa nhiếp ảnh mai sau.

Qua “10 câu hỏi” lần này, chúng tôi tìm hiểu quá trình đưa biểu đạt nghệ thuật của cô thành hình.

Hiện nay, tôi sáng tác trong khi suy tư về trải nghiệm thân thể, các mối quan hệ thân mật, những tự sự giàu cảm tính do bệnh tật và sang chấn tạo nên, tri giác phân mảnh, cảm giác thân thể và thế giới đa giác quan.

Thông qua việc công khai những trải nghiệm riêng tư, tôi cũng nghiên cứu các chủ đề như cấu trúc xã hội và gia đình, thảm họa xã hội và triết học y khoa. Từ những phương diện như tác động đa tầng từ cá nhân đến tập thể, biến đổi thể chất và tinh thần của con người khi đối diện ký ức sang chấn, tính vật chất của phương tiện và sự chuyển đổi liên phương tiện, tôi khám phá “tính thân mật công cộng” (public intimacy) như một chủ đề giám tuyển.

Tôi đến với nhiếp ảnh qua lớp học nhiếp ảnh và giáo viên nhiếp ảnh thời trung học. Khi ấy, ngày nào tôi cũng mang máy ảnh theo người, chụp hình sau giờ học và thực hiện các dự án nhiếp ảnh. Chính tại đó, tôi đã lĩnh hội nền tảng kỹ thuật và mỹ cảm nhiếp ảnh.
Trong những năm đại học, tôi thử nghiệm nhiều hình thức thực hành đa phương tiện: kết hợp nhiếp ảnh và vật chất thành các sắp đặt bán lập thể, hoặc thực hiện điêu khắc mềm sử dụng video, ứng biến theo từng địa điểm cụ thể. Qua nhiều chất liệu và bề mặt khác nhau, tôi khám phá những trải nghiệm thân thể riêng tư.

Trên hành trình sáng tác, điều để lại ấn tượng sâu sắc và trở thành bước ngoặt lớn đối với tôi là căn bệnh bất ngờ tái phát. Từ trải nghiệm ấy, tôi bắt đầu coi trọng quá trình “tự phục hồi sau sang chấn thông qua trải nghiệm nhập thân” (Self-restoring from trauma through embodied experience.). Sau khi hồi phục, tôi bắt đầu thực hiện nhiều loạt tác phẩm.

Thay vì “nhiếp ảnh”, tôi nghĩ chính xác hơn nên dùng từ “hình ảnh”. Với tôi, “hình ảnh” là chất liệu sáng tác.
Thực hành của tôi sử dụng nhiều chất liệu: hình ảnh, tài liệu và văn bản, tư liệu lưu trữ, những sự kiện bản thân từng trải qua. Trong số đó, “hình ảnh” có khả năng huy động, chuyển dịch và khơi dậy nhiều bình diện như “trải nghiệm, hồi tưởng hoặc ký ức”; đôi khi, nó còn là một phương tiện mang tính “khải thị”.

Hình ảnh khởi đi từ cái riêng tư, nhưng rồi được lưu thông, lan truyền với quy mô lớn và phủ đầy cả xã hội hiện thực lẫn không gian internet nơi chúng ta sống. Vì vậy, “huyền thoại đời thường” và “trải nghiệm thân thể” cũng trở thành điểm khởi đầu cho tư duy sáng tác của tôi, còn “chuyển dịch thị giác” là phương thức kết nối sáng tác với tư duy.

Tôi nghĩ điều mình coi trọng sẽ thay đổi tùy theo những cuộc gặp gỡ và hoàn cảnh trong quá trình sáng tác. Đó không hẳn là một tác phẩm hay dự án cụ thể, mà gần với thái độ khi đối diện thực hành nghệ thuật hơn.

Trong những năm gần đây, tôi đặc biệt chú trọng cách diễn giải và chuyển dịch khái niệm “vòng vèo” (circuitous), bởi nó cho phép tôi chạm đến mọi khả thể. Tôi cũng xem “vòng vèo” như một thái độ sáng tác và kỳ vọng mỗi tác phẩm có thể mở rộng đến những đối tượng, bình diện học thuật, chi tiết và chiều sâu khác nhau.
Sự chồng lớp của thời gian và cảm giác tưởng như đi đường vòng cũng là một phương thức để tôi tiếp cận thân thể và ký ức.

Từ “vòng vèo” (circuitous) bắt nguồn từ bài biền văn cổ điển 《還冀州別洛下知己序》 của Vương Bột, văn nhân thời Sơ Đường. Từ này chỉ hành động, đường đi hay hành trình quanh co, uốn khúc, rồi được mở rộng để diễn đạt việc đạt tới mục tiêu bằng một phương thức gián tiếp. Trong tư duy và thực hành sáng tác mà tôi coi trọng, tôi triển khai khái niệm này thành ba góc nhìn về sáng tác: đường vòng trong không gian (spatial circuity), mạch vòng trong tâm lý và tư duy (circuitous reflection), cùng những vòng tuần hoàn nhiều lớp của trải nghiệm sống và cảm giác thân thể (embodied experience).

Thực hành của tôi thường tập trung vào các phương diện như “trải nghiệm thân thể, trải nghiệm bệnh tật, tâm lý bệnh tật, tái trải nghiệm sau sang chấn, trải nghiệm gia đình và sang chấn liên thế hệ của phụ nữ”. Xem mỗi phương diện như một vấn đề trọng tâm, tôi tiếp tục khám phá bằng cách kết nối nhiều lĩnh vực như xã hội học, tâm lý học, triết học y khoa, nghiên cứu biểu tượng học và lịch sử mỹ thuật. Động lực sáng tác này bắt nguồn từ trải nghiệm đau đớn nhập thân (embodied pain) mà tôi cảm nhận khi đối diện với chính thân thể mình.
Trải nghiệm đau đớn là một cảm giác theo nghĩa rộng, nhưng nó phơi bày trọn vẹn từng chi tiết. Tính đặc thù ấy được hình thành từ sự tích tụ của những biến cố nhỏ trong cuộc đời mỗi người. Chẳng hạn, trải nghiệm đau đớn có thể là cảm giác của một thân thể bị thương, là sự tái diễn giải những vết sẹo và dấu tích vật lý, hoặc cũng có thể là trải nghiệm khổ nạn cá nhân khơi dậy sự đồng cảm tập thể.

Tôi cảm thấy hứng khởi trước “tính ngẫu nhiên, tính tình cờ và tính bất định”, đồng thời luôn chú ý đến những bước ngoặt nhỏ như thế trên hành trình sáng tác.
Trong thực hành nghệ thuật, “tình cờ” vừa là tia lửa, vừa là chìa khóa. Khi tìm kiếm một nơi chốn chưa biết và dần tìm được điểm đáp, một thoáng nhìn (glimpse) hay một cuộc gặp gỡ diễn ra trong quá trình ấy có thể làm thay đổi ý tưởng ban đầu. Chính những trải nghiệm sáng tác như vậy là điều quý giá nhất và đáng được trân trọng.

“Sự tình cờ” đáng nhớ nhất xảy ra trong một buổi thuyết minh triển lãm, hay gallery tour. Tôi tình cờ nghe được cuộc trò chuyện giữa một bé gái có lẽ khoảng chín hoặc mười tuổi và cha em. Tác phẩm được trưng bày khi ấy đề cập đến việc tái cấu trúc kho lưu trữ thân thể — bệnh sử cá nhân — nhằm khám phá trải nghiệm chăm sóc được định hình từ trải nghiệm thân thể như thế nào, cũng như những hồi đáp nảy sinh trong các mối quan hệ thân mật.

Cuộc trò chuyện giữa cô bé và cha khiến tôi vô cùng xúc động. Vừa ôm con, người cha vừa lặng lẽ nhìn vào bệnh sử của chính tôi và dùng giọng điệu dịu dàng, điềm tĩnh để giải thích cho em bệnh tật là gì, cái chết là gì… Tôi im lặng lắng nghe lời người cha và phản ứng của cô bé, đồng thời tiếp tục cảm nhận… Sự việc ấy khiến tôi một lần nữa suy nghĩ về tác phẩm của mình và về khả năng thực hành nghệ thuật có thể chạm đến nhiều miền khác nhau trong tâm hồn con người.

Quả thực, một thoáng nhìn (glimpse) hay một lời nói đôi khi có thể trở thành tia lửa cho sáng tác. Nếu không sợ chạm vào những điều xa lạ, những điều gần với tâm hồn con người, những điều riêng tư, hay những khoảnh khắc thư thả và tự nhiên, sự tình cờ có thể trở thành tác nhân làm tác phẩm chuyển động. Khi tác phẩm chạm vào ký ức hoặc câu hỏi của một ai đó và khơi mở một cuộc trò chuyện thân mật, có lẽ chính trong khoảnh khắc ấy, “tính thân mật công cộng” mà tôi hình dung đang lặng lẽ thành hình.

Không gian và thời gian, có thể nói, giống như một “múi giờ”; cả hai đều là phương tiện nâng đỡ thực hành sáng tác.

Khi bố trí tác phẩm, tôi đặc biệt coi trọng tính lưu động “từ không gian triển lãm đến không gian đóng mở của cuốn sách”. Nói cách khác, đó là sự kết nối, tiếp nối và đối thoại giữa tác phẩm với tác phẩm, giữa không gian với không gian.

Tôi thường sử dụng các hình thức như sách nghệ sĩ và sắp đặt không gian để khắc họa chi tiết của nơi chốn, sự kiện, trải nghiệm, cảm giác và bầu không khí. Bằng cách sắp đặt các yếu tố như đồ vật, hình ảnh, tư liệu lưu trữ, âm thanh, điêu khắc và hành vi trong những không gian và phương thức trưng bày khác nhau, tôi mở ra khả năng đồng cảm như thể khán giả đang tái trải nghiệm tác phẩm, thông qua việc tương tác với tác phẩm bằng nhiều tư thế thân thể khác nhau.

Nói cách khác, đối với tôi, tác phẩm không chỉ là thứ được chiêm ngưỡng trên tường hoặc trên trang sách, mà còn là điều được trải nghiệm thêm một lần nữa giữa thân thể, ký ức và cảm giác của khán giả.
Chẳng hạn, với loạt 《界行者 The Borderwalker》 từ năm 2025 đến năm nay, tôi lấy đặc tính không gian của một “phòng triển lãm trong nhà ở” làm điểm xuất phát. Thông qua thực hành “tu sửa không gian, tổ chức hình ảnh và biên tập sách”, tôi triển khai sự hình dung về “các mối quan hệ thân mật trong không gian công cộng”.

Mọi vai trò và vị thế trong thế giới nghệ thuật đều hòa quyện và tác động lẫn nhau.
Giám tuyển, nghệ sĩ, người sáng tạo và người tham dự — gồm khán giả cùng những người khác — đều giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc định hình hiện trường nơi nghệ thuật ra đời. Trong quá trình tham gia thực hành nghệ thuật, tôi vừa là người sáng tạo, vừa là giám tuyển, đồng thời cũng làm công việc hậu trường.

Sự giao thoa giữa nhiều vị thế mở ra thêm nhiều khả năng quan sát và thấu hiểu.
Cách nhìn hình ảnh không bao giờ bị giới hạn trong một vai trò duy nhất. “Nhìn hình ảnh từ góc độ điêu khắc, nhìn hình ảnh từ chính góc độ của hình ảnh, nhìn ảnh tĩnh từ góc độ chuyển động, hoặc ngược lại” — tất cả tuy khác biệt nhưng vẫn liên kết với nhau. Việc mang góc nhìn vừa của người sáng tạo vừa của giám tuyển giúp tôi nhận ra lộ trình của nghệ sĩ trong thực hành nghệ thuật.
Tôi cũng chú ý hơn đến cách tư tưởng và khái niệm xuất hiện một cách nhất quán rồi hình thành ngữ cảnh. Tôi quan tâm đến cách diễn giải dựa trên ý thức vấn đề và biểu đạt nghệ thuật được định hình, kéo giãn, hòa trộn trong không gian triển lãm, rồi tích hợp thành một thế giới nghệ thuật để truyền tải đến người tham dự. Và “luôn đối diện với khán giả” là một vấn đề quan trọng không thể né tránh.

Tôi nghĩ sáng tác tại Đài Loan mang lại rất nhiều tự do.
Sau đại dịch, nhiều không gian nghệ thuật độc lập, hiệu sách nhiếp ảnh và tổ chức xuất bản độc lập đã được thành lập trên khắp miền Bắc, miền Trung và miền Nam Đài Loan. Đối với những nhà sáng tạo làm việc với hình ảnh và video tại Đài Loan, xuất bản độc lập cũng trở thành một lựa chọn khác với thực hành lấy triển lãm làm trung tâm.
Chẳng hạn, ngày càng có nhiều cơ hội dự thi các giải thưởng sách quốc tế, nhận tài trợ xuất bản và tham gia hội sách ở nước ngoài; hoạt động giao lưu cũng trở nên sôi nổi hơn. Năm 2026, một tổ chức nghiên cứu sách nghệ sĩ tại Đài Loan đã thành lập “PHOTO GO ／ PAPER MATTER 攝影書獎 Photobook Awards”, qua đó mở thêm những diễn đàn để các nhà sáng tạo trình bày tư tưởng và thực hành của mình.

Về cơ hội triển lãm, sự xuất hiện của nhiều không gian nghệ thuật độc lập cũng mang lại thêm những địa điểm và phương thức đáng thử nghiệm để suy tư về không gian.

Đó là điều khiến chúng ta biết ơn: sự tự do sáng tác tại Đài Loan, sự hòa quyện của nhiều khả thể, cùng vai trò của mọi tổ chức, đội ngũ và không gian vận hành trong việc nâng đỡ cho sáng tác liên tục diễn ra. Dĩ nhiên, tôi cũng hy vọng mỗi người đang đi trên con đường sáng tạo sẽ tiếp tục kiên trì, bồi đắp và tỏa sáng.
Tự do thử nghiệm, kiến tạo địa điểm và nâng đỡ lẫn nhau — tôi nghĩ trong vòng tuần hoàn ấy, biểu đạt nhiếp ảnh tại Đài Loan đang từng bước tìm được những hình thái mới.

Tất cả những điều bạn vừa nêu đều quan trọng!
Sáng tác có nhiều giai đoạn khác nhau, và mỗi giai đoạn đều có những phương diện cần được đối diện và đào sâu nhận thức. Được gặp đúng cơ hội, đúng không gian và đúng cuộc đối thoại vào thời điểm phù hợp là điều vô cùng quý giá.

Thực hành nghệ thuật của tôi đối diện với những trải nghiệm và sự kiện “khó kể thành lời, không thể nhìn thẳng, khiến người ta muốn ngoảnh mặt hoặc không dễ dàng thốt ra”. Vẫn còn nhiều phương diện có thể tiếp tục triển khai trong tương lai, chẳng hạn như tâm lý xoay quanh bệnh tật và triết học y khoa, trải nghiệm thân thể đa dạng của phụ nữ, hiện tượng giao tiếp liên thế hệ (intergenerational communication) giữa các thế hệ khác nhau, cùng những thảm họa xã hội có cấu trúc phức tạp hơn.

Dĩ nhiên có những điều không thể diễn đạt thành lời. Hãy để chúng ở lại như những điều ta sẽ dần nhận biết trong tác phẩm và trong đời sống.