“10 câu hỏi” cùng Chang-Ching “Casper” Su, nhà sáng tạo nổi bật tại Mỹ | ISSUE #277

Thông qua những cuộc phỏng vấn với các nhân vật theo đuổi thực hành biểu đạt nhiếp ảnh từ góc nhìn riêng biệt, chúng tôi đi sâu vào khởi nguồn sáng tạo, tư tưởng và quy trình thực hành của họ, qua đó mang đến nguồn cảm hứng mới cho các nhiếp ảnh gia và đơn vị truyền thông nhiếp ảnh trên toàn thế giới.

Khởi nguồn sáng tạo cùng những tư tưởng và góc nhìn mà Chang-Ching “Casper” Su — nhà sáng tạo hoạt động tại Madison, Wisconsin, Mỹ và Đài Loan — luôn coi trọng. Việc lưu trữ những điều ấy bằng ngôn từ trong thời đại hôm nay chắc chắn sẽ góp phần định hình văn hóa nhiếp ảnh tương lai.
Thông qua “10 câu hỏi” lần này, chúng tôi tìm hiểu quá trình đưa thực hành biểu đạt của anh thành hình.

Cơ duyên đưa tôi đến với nhiếp ảnh bắt đầu từ việc học khoa học chính trị. Ngành này giúp tôi hiểu cách các thiết chế diễn giải và định hình quyền lực. Trong khi đó, máy ảnh khiến tôi chú ý đến những điều ngôn ngữ chính thống không thể nắm bắt trọn vẹn: cử chỉ của con người, bầu không khí tại chỗ, những mâu thuẫn và cả sự trớ trêu chính trị mà không ai chủ ý tạo ra. Nhiếp ảnh làm hiển lộ những gì ngôn ngữ chính thống thường vô thức che khuất.

Vì vậy, với tôi, nhiếp ảnh không chỉ là phương tiện minh họa một lập luận, mà dần trở thành phương pháp để phát hiện những câu hỏi và cuộc tranh luận chưa được nhìn thấy.

Hiện tôi hoạt động với tư cách nghệ sĩ kiêm nhà nghiên cứu tại khoa Communication Arts, University of Wisconsin–Madison, đồng thời di chuyển giữa Đài Loan và vùng Trung Tây nước Mỹ.
Trong dự án đang thực hiện, tôi lần theo ánh sáng LED xanh lục phát ra từ các tàu đánh bắt mực của Trung Quốc qua lại quanh quần đảo Mã Tổ. Ở đó, ô nhiễm ánh sáng đồng thời biến đổi thành vấn đề sinh thái, du lịch và chính trị hai bờ eo biển.

Ngoài nhiếp ảnh, tôi còn sử dụng nhiều phương thức biểu đạt như phim ảnh, âm thanh, vật thể tìm thấy và nghệ thuật sắp đặt. Máy ảnh thường là điểm khởi đầu của quá trình khảo sát, nhưng hiếm khi là điểm kết thúc.

Nhiều dự án của tôi bắt đầu khi tôi nhận ra rằng phía sau một điều có vẻ đẹp đẽ lại ẩn chứa một vấn đề hoặc cảm giác bất ổn. Tôi đặc biệt bị cuốn hút bởi ánh sáng, biên giới và những công nghệ liên quan đến việc “cho thấy điều gì và khiến điều gì trở nên vô hình”.

Ai được chiếu sáng, ai được phép tiếp tục ở trạng thái vô hình? Và khi phong cảnh bị tiêu thụ như một hình ảnh, ai là người hưởng lợi? Những câu hỏi ấy chính là điểm khởi đầu trong tác phẩm của tôi.

Tại Mã Tổ, những đội tàu đánh cá ngoài khơi nhuộm mặt biển thành màu xanh huỳnh quang. Khung cảnh ấy được khai thác thành tài nguyên du lịch dưới tên gọi “cực quang”, nhưng đồng thời gây xáo trộn bóng tối, sinh vật biển và trí tưởng tượng chính trị về các hòn đảo.
Mâu thuẫn ấy nằm ở trung tâm thực hành của tôi: khoảnh khắc tổn hại môi trường càng trở nên đẹp khi hình ảnh của nó càng được lưu hành; hay khoảnh khắc địa chính trị không còn là một bản đồ trừu tượng mà đáp xuống động vật, đường bờ biển và cơ thể con người.

Sự hài hước cũng rất quan trọng. Nó cho phép nghệ sĩ tiếp cận quyền lực mà không giả vờ rằng mình đứng bên ngoài tính phi lý của quyền lực.

Tôi thường đến hiện trường với một câu hỏi nghiên cứu, rồi trở về cùng một đối tượng hoàn toàn khác. Một dự án có thể bắt đầu từ ảnh vệ tinh, văn bản chính sách, bài báo hoặc phỏng vấn.
Nhưng khi thực sự bước vào thực địa, hầu như mọi chuyện đều không diễn ra theo kế hoạch. Phần lớn thời gian không hề kịch tính như trong điện ảnh. Tôi chỉ chờ đợi hết giờ này sang giờ khác, đọc sai thời tiết, mất dấu con tàu, rồi mang về những bức ảnh kém ấn tượng hơn bài báo đầu tiên mình từng đọc.

Dẫu vậy, đôi khi một cuộc gặp gỡ bất ngờ có thể làm thay đổi hoàn toàn hướng đi của tác phẩm: thứ tôi vô tình mang về, con vật lọt vào rìa khung hình, hay một câu ai đó buột miệng nói ra. Những sự kiện nhỏ bé ấy có thể trở thành cơ duyên tái cấu trúc toàn bộ tác phẩm. Khi điều gì đó xảy ra, tôi chụp thật nhanh, rồi dành thời gian suy ngẫm về ý nghĩa của nó sau này.

Một bức ảnh đôi khi biến thành phim, hộp đèn, một đống móc khóa hoặc bằng chứng được sử dụng trong một bài thuyết trình. Nghiên cứu là lý do đưa tôi đến hiện trường.
Còn trực giác, theo tôi, là thứ nảy sinh khi hiện trường không vận hành theo đúng đề án.

Điều thúc đẩy tôi là sự tò mò, nỗi bức bối và cảm giác rằng hiện thực đã tạo ra ẩn dụ trước cả chúng ta. Tôi liên tục bắt gặp những tình huống trong đó tổn hại được thay thế bằng các từ ngữ như “tiến bộ”, “an toàn”, “giải trí” hay “tiện lợi”. Một khi nhận ra sự đánh tráo ngôn từ ấy, tôi không thể làm ngơ.

Đôi lúc, nghiên cứu đơn thuần khiến mọi thứ được sắp xếp quá ngăn nắp. Báo cáo chính sách phải xác định rõ nghĩa của từ ngữ và đưa ra kết luận. Trái lại, tác phẩm có thể không vội khép lại mâu thuẫn, mà mở ra thời gian để người xem cảm nhận nó.

Tuy vậy, tôi không muốn tác phẩm trở nên nặng nề hay quá trang nghiêm. Với tôi, sự hài hước là một nguồn năng lượng vô cùng quan trọng. Thế giới quá phi lý để chỉ giao phó cho các chuyên gia chính sách, còn thái độ hoài nghi cay độc cũng không thông minh như chính nó tưởng.
Sáng tác là cách để tôi tiếp tục giữ tư duy phê bình mà không rơi vào tê liệt. Đồng thời, đó cũng là cách để tôi không ngừng kinh ngạc, kể cả trước những giới hạn trong chính vị thế của mình.

Một tác phẩm tôi thường xuyên trở lại là In the Limelight, được chụp trên đảo Đại Khâu thuộc quần đảo Mã Tổ.
Tôi đến đó để chụp ánh sáng xanh lục từ những tàu đánh bắt mực phía bên kia mặt biển. Thế nhưng hiện trường thực tế không huyền bí như ấn tượng mà bức ảnh đem lại. Tôi đứng trong bóng tối và chờ đợi, thậm chí không biết ánh sáng ấy có hiện lên trong ảnh hay không. Rồi một con hươu sao bước vào vùng sáng. Khi tàu liên tục di chuyển và ánh sáng không ngừng biến đổi, con vật chỉ trao cho tôi cơ hội chụp được vài khung hình.

Trong bức ảnh này, chủ đề của toàn bộ dự án được cô đọng thành một cuộc gặp gỡ. Ánh sáng xanh vượt qua vùng biển chất chứa căng thẳng chính trị, chạm đến hòn đảo rồi đổ xuống một cơ thể phi nhân.
Xét như một bức ảnh, nó rất đẹp. Chính vì vậy, tôi không thể dễ dàng tin trọn vẹn vào vẻ đẹp ấy. Đến nay, tôi vẫn không biết con hươu là nhân chứng, diễn viên, hay chỉ đơn giản đang tò mò nhìn một nhiếp ảnh gia bất an đứng trong bóng tối.

AI không khiến “sự thật” của nhiếp ảnh biến mất. Đúng hơn, tôi nghĩ AI đã loại bỏ cái cớ từng cho phép chúng ta không cần suy nghĩ sâu sắc về sự thật trong nhiếp ảnh.
Ngay từ đầu, nhiếp ảnh chưa bao giờ là bằng chứng hoàn toàn trung lập: chụp điều gì, cắt khung ra sao, đặt kèm ngôn từ nào, lưu hành ở đâu, và được thiết chế hay phương tiện truyền thông nào xác nhận là đáng tin cậy. Nhiếp ảnh luôn được kiến tạo trên sự tích lũy của vô số quyết định như thế.

Vì vậy, với tôi, tầm quan trọng của nhiếp ảnh hôm nay không nằm ở khả năng tự động chứng minh rằng điều gì đó đã xảy ra. Ý nghĩa của nó nằm ở khả năng cho thấy rằng “hình ảnh này được tạo ra bằng thiết bị này, tại địa điểm này, trong những điều kiện này và vì mục đích này”.
Tôi cho rằng nhiếp ảnh chỉ thực sự có sức mạnh khi kể được cả bối cảnh lẫn chủ thể chịu trách nhiệm đằng sau nó.

Trong tương lai, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “Đây có phải sự thật không?”. “Ai đã tạo ra nó?”, “Hệ thống nào đã phổ biến nó?” và “Ai chịu trách nhiệm?” cũng quan trọng không kém.
Hư cấu có sức mạnh, còn bằng chứng cũng có thể bị thao túng. Điều nguy hiểm xuất hiện khi một trong hai âm thầm được trình bày như thể nó là điều còn lại.

Điều tôi chú ý trong bối cảnh nhiếp ảnh Mỹ hiện nay không phải một trào lưu hào nhoáng, mà là một chuyển biến lặng lẽ hơn: thay vì liên tục công bố tác phẩm theo những chu kỳ ngắn, các nghệ sĩ dành thời gian theo đuổi một chủ đề và đào sâu nó thành một chỉnh thể tác phẩm.
Chẳng hạn, PhotoWork Foundation gọi lĩnh vực hoạt động của họ là “hậu tài liệu”. Đây là những tác phẩm coi trọng mối liên hệ với thế giới thực, nhưng không che giấu góc nhìn riêng, tính thân mật của nhiếp ảnh gia hay bản chất dàn dựng của biểu đạt. Chương trình fellowship của quỹ kết hợp cố vấn chuyên môn, tài trợ và hỗ trợ xuất bản sách ảnh, tạo điều kiện để nhiếp ảnh gia phát triển tác phẩm trong thời gian dài.

Tôi cũng cảm nhận được thái độ tương tự tại Center for Creative Photography ở Tucson. Nơi đây không chỉ lưu trữ các bản in hoàn thiện, mà còn bảo tồn cả contact sheet, thư từ, ghi chú và những dấu vết của sự do dự, thử nghiệm trong quá trình hình thành tác phẩm. Thông qua các chương trình fellowship, trung tâm còn khuyến khích nghệ sĩ và nhà nghiên cứu diễn giải những tư liệu ấy bằng tư duy phê bình và liên ngành.

Nói cách khác, một bên dành thời gian và nguồn lực cho những tác phẩm sắp ra đời; bên còn lại tiếp tục lưu giữ tiến trình phức tạp đã sản sinh những tác phẩm trong quá khứ. Tôi cho rằng cả hai đều nhìn nhận nhiếp ảnh không đơn thuần như hình ảnh, mà như một thực thể được nuôi dưỡng và diễn giải theo thời gian.

Tôi không giỏi phân loại ảnh hưởng theo từng quốc gia. Tôi cũng không giỏi hành xử giống những nghệ sĩ mình ngưỡng mộ. Wolfgang Tillmans từng là nghệ sĩ yêu thích của tôi, nhưng rồi tôi nhận ra mình không tự phát được như ông.

Sau đó tôi bị thu hút bởi Hiroshi Sugimoto, nhưng lại nhận ra mình không kỷ luật đến thế. Trong nhiếp ảnh tài liệu, tôi thường trở lại với Matthew Connors; ở bình diện ý niệm là Taryn Simon; còn về sự táo bạo là Trevor Paglen. Mỗi người khiến tôi muốn trở thành một kiểu nghệ sĩ hơi khác đi — nhưng thường chỉ trong khoảng 20 phút.

Thành thật mà nói, điều tôi ngưỡng mộ nhất là sự nhẹ nhàng của Rodney Graham: khả năng tạo nên những tác phẩm chính xác về ý niệm, phi lý và hào phóng mà không bắt khán giả phải gánh toàn bộ sức nặng của quá trình nghiên cứu. Tôi đã dành nhiều năm lần theo các đội tàu đánh cá, biên giới và tổn hại môi trường.
Một ngày nào đó, tôi muốn tạo ra một tác phẩm chỉ đơn giản bước vào căn phòng, kể một câu đùa rồi ở lại đó.

Có lẽ tôi có thể dành cả cuộc đời để theo đuổi “quyền được ở trong bóng tối”. Bóng tối thường được mô tả như một nơi trống rỗng, một điều nguy hiểm hoặc chướng ngại đối với tiến bộ. Nhưng với tôi, bóng tối mang ý nghĩa quan trọng hơn nhiều. Đó là môi trường sống của sinh vật, một tài nguyên chung và đôi khi còn là nơi trú ẩn chính trị. Bóng tối cần thiết để động vật di chuyển, con người nghỉ ngơi, các vì sao tiếp tục hiện hữu trong tầm mắt, và một nơi chốn có thể tồn tại mà không liên tục bị quan sát.

Thực hành của tôi khởi đầu từ mối quan tâm đến ánh sáng nhân tạo. Nhưng giờ đây, nó đã mở rộng thành câu hỏi về cách bảo vệ “quyền được duy trì trạng thái vô hình”: không bị chiếu sáng, không bị nhận diện, không trở thành đối tượng của quá trình hiệu suất hóa hay tối ưu hóa, và không bị tiêu thụ như nội dung. Đây không phải mong ước hoài cổ muốn dập tắt toàn bộ ánh sáng hiện đại. Tôi vẫn không ngừng suy nghĩ về giới hạn mà thế giới sống có thể chịu đựng trước sự cưỡng bức phải trở nên khả kiến.

Câu “The darkness is the key, but humans locked it up (Bóng tối chính là chìa khóa, nhưng con người đã khóa nhốt nó lại)” ra đời như một câu trong một dự án. Có lẽ tôi sẽ dành phần đời còn lại để cố gắng thấu hiểu ý nghĩa của nó.

Hãy nghiêm túc với những câu hỏi thoạt nhìn có vẻ ngớ ngẩn. Quá nhỏ bé, quá kỳ lạ, có phần đáng xấu hổ — chính câu hỏi khiến bạn cảm thấy như vậy có thể mới thực sự là câu hỏi chỉ thuộc về riêng bạn. Kỹ thuật có thể học được, phong cách cũng nhanh chóng bị sao chép. Nhưng thái độ bền bỉ dành sự chú ý cho một điều trong thời gian dài thì không dễ bị thay thế.

Đừng dừng lại ở hình ảnh; hãy ở bên vấn đề ấy thật lâu. Hãy chấp nhận để công việc thực địa làm lung lay suy nghĩ và lập trường của mình. Đừng sợ dự án thay đổi qua những cuộc gặp gỡ với người khác. Nếu tác phẩm có vẻ quá đúng đắn và quá gọn ghẽ, hãy để hiện thực lay chuyển nó. Sáng tạo hẳn không chỉ nhằm xác nhận những điều ta đã biết.

Tất cả chúng ta đều sáng tác trong những thời đại và hệ thống bất ổn. Chính vì vậy, sự chắc chắn trở nên vô cùng hấp dẫn. Nhưng sự tò mò, dù chậm hơn và kém hào nhoáng hơn, lại có sức mạnh bền lâu. Thế giới hầu như luôn kỳ lạ hơn nhiều so với đề án. Hãy cho thế giới thời gian để hồi đáp.