Tại sao lại là ‘PROVOKE’ một lần nữa: Cảm nhận xúc giác của nhiếp ảnh qua Are, Bure, Boke | Knowledge #488

Dù chỉ đang ngắm nhìn một bức ảnh, đôi khi ta lại nhớ về âm thanh hay mùi hương của khoảnh khắc ấy. Khi gặp một tấm ảnh như vậy, nhiếp ảnh không còn đơn thuần là “ghi chép”, mà trở thành một trải nghiệm nhỏ bé.
Dù là hình tĩnh, nhưng trong tâm trí ta lại hiện lên một đoạn phim ngắn – cảm giác kỳ lạ này có lẽ là minh chứng cho việc nhiếp ảnh trao cho ta điều gì đó vượt lên trên những gì được ghi lại.

Lần này, chúng ta sẽ nhẹ nhàng lý giải “vì sao một bức ảnh lại có thể mang cảm giác như một thước phim”, thông qua lăng kính của ‘PROVOKE’ và khái niệm “Are, Bure, Boke” trong nhiếp ảnh Nhật Bản những năm 1960–70.

Nếu bạn đọc thêm bài Thế giới của ‘Are, Bure, Boke’ trên tạp chí trước, nội dung lần này sẽ càng trở nên đa chiều. Ngoài ra, nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về lịch sử của bokeh, bạn có thể tham khảo Câu chuyện về ‘Bokeh’ khắc họa trong nhiếp ảnh: Mỹ học và tiến hóa của pinhole hoặc #bokeh | Khoảng cách và không khí qua bokeh.

Vào những năm 1960–70, và cùng các nghệ sĩ khác đã thông qua tạp chí đồng sáng lập ‘PROVOKE’ để đặt nghi vấn về khái niệm “nhiếp ảnh đúng” đương thời. Thay vì loại bỏ sự rung, độ mờ hay hạt thô như những “lỗi kỹ thuật”, họ chủ động chấp nhận chúng như một cảm giác xúc giác để chạm đến sự sống động của thực tại.

Liệu càng chỉnh chu, nhiếp ảnh càng gần với sự thật?
Hay chính ở những gì chưa hoàn thiện, ta mới cảm nhận được chất liệu của thời đại?

Câu hỏi mà ‘PROVOKE’ đặt ra vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

Lý do rất đơn giản: ngày nay, chúng ta đang được bao quanh bởi vô số hình ảnh “chính xác, hoàn mỹ” chưa từng có. Từ tự động chỉnh sửa trên điện thoại, AI khử nhiễu, tăng độ nét, HDR – bất kỳ ai cũng có thể tạo ra những hình ảnh không tì vết.
Ở đây, “Are” chỉ sự thô ráp của hạt ảnh, cảm giác sần sùi (tức là độ nhiễu cao ISO hoặc dải chuyển sắc gồ ghề), chính là chất liệu “chưa hoàn thiện” của nhiếp ảnh.

Chính vì thế, sức hấp dẫn của nhiếp ảnh ngày nay không còn chỉ nằm ở sự hoàn hảo. Một chút rung động, một chút mơ hồ, một chút thô ráp – trong những “nhiễu loạn” ấy, hơi thở của người chụp và nhiệt độ của không gian có thể hiện lên. Are, Bure, Boke là những biểu đạt giúp chúng ta tìm lại “xúc giác” của nhiếp ảnh trong thời đại số.

Những bức ảnh giải thích rõ ràng hoàn cảnh luôn rất dễ tiếp cận. Nhưng những tấm ảnh đọng lại trong tâm trí thường là nơi “câu trả lời còn thiếu”. “Người này đang nhìn gì?”, “Chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?” – chính sự thiếu vắng ấy khơi gợi trí tưởng tượng của người xem, biến bức ảnh thành một câu chuyện mở.

Và khi câu chuyện bắt đầu chuyển động, chúng ta không còn tiếp nhận bức ảnh như một hình tĩnh, mà như một “trải nghiệm” chứa đựng dòng chảy thời gian. Có lẽ, chính vì nhiếp ảnh để lại câu hỏi, nên trong tâm trí ta mới xuất hiện những thước phim tưởng tượng.

Bure (rung) giống như chiếc đuôi của chuyển động. Bước chân, cái ngoái đầu, nụ cười – khoảnh khắc trước và sau đều thấp thoáng trong bức ảnh.
Thay vì loại bỏ hoàn toàn rung động, hãy thử nghĩ xem bạn muốn lưu giữ chất liệu thời gian nào – nhiếp ảnh sẽ trở nên mềm mại và sống động hơn rất nhiều.

Khi bokeh (độ mờ) tăng lên, phần không nhìn thấy cũng nhiều hơn. Khi ấy, chúng ta sẽ cảm nhận được khoảng cách, nhiệt độ của không gian.

Viền ảnh tan chảy, nhiếp ảnh truyền tải “cảm giác” nhiều hơn là “giải thích”. Có lẽ vì vậy mà hình tĩnh lại mang đến cảm giác chuyển động như một thước phim.

Những bức ảnh khiến ta liên tưởng đến dòng phim là những bức không nói hết mọi điều. Không ghi lại quá nhiều, không chỉnh sửa quá hoàn hảo, để lại một chút khoảng trống. Chính khoảng trống ấy mời gọi nhịp thở, ký ức của người xem, khiến bức ảnh luôn sống động và mới mẻ.

Đôi khi, “chưa hoàn thiện” lại trở thành đồng minh của biểu đạt. Mong rằng trong mỗi tấm ảnh của bạn cũng có những khoảng trống như thế.