10 câu hỏi cùng Matthias Harder – Giám tuyển nổi bật của Đức | ISSUE #214

Thông qua các cuộc phỏng vấn với những cá nhân theo đuổi biểu đạt nhiếp ảnh bằng góc nhìn độc đáo, chúng tôi đào sâu vào nguồn gốc sáng tạo, triết lý và quy trình sáng tác, mang đến nguồn cảm hứng mới cho các nhiếp ảnh gia và nền tảng nhiếp ảnh toàn cầu.

Hoạt động trên trường quốc tế, hiện tại ông Matthias Harder là Giám đốc kiêm giám tuyển của Helmut Newton Foundation. Việc lưu giữ bằng lời nói những cội nguồn sáng tạo, triết lý và quan điểm mà ông trân trọng sẽ góp phần định hình văn hóa nhiếp ảnh trong tương lai.

Qua “10 câu hỏi” lần này, chúng tôi khám phá quá trình hình thành nên các biểu đạt nghệ thuật của ông.

Tháng 10 năm 2003, chỉ vài tháng trước khi qua đời, Helmut Newton đã thành lập Helmut Newton Foundation (HNF). Mục đích là lưu giữ và giới thiệu các tác phẩm nhiếp ảnh của chính ông cũng như của vợ – June Newton (nghệ danh Alice Springs).

Quỹ chính thức mở cửa vào mùa hè 2004, kể từ đó đã đón hơn 2 triệu lượt khách tham quan các triển lãm tại Berlin. Sau khi June qua đời năm 2021, toàn bộ kho lưu trữ của hai nhiếp ảnh gia đều được bảo quản tại Berlin. Theo ý nguyện của người sáng lập, HNF không phải là “bảo tàng chết” mà là một “thiết chế sống”.

Vì vậy, mỗi triển lãm đều giới thiệu các hình ảnh táo bạo, đổi mới của Newton trong đối thoại với tác phẩm của những nhiếp ảnh gia đương đại xuất sắc nhất (David Lachapelle, James Nachtwey, Larry Clark, Ralph Gibson, Greg Gorman, Frank Horvat, Mario Testino, Guy Bourdin, Sarah Moon, Paolo Roversi, Robert Longo, Vanessa Beecroft, David Lynch, Saul Leiter, v.v.).

Hình thức “đối thoại” này sẽ tiếp tục được duy trì trong tương lai.

Thế giới tác phẩm của Helmut Newton thực sự vượt trội cả về chất lượng lẫn số lượng, toàn bộ bộ sưu tập được lưu trữ trong kho lưu trữ của quỹ. Mỗi khi xây dựng triển lãm mới, tôi đều tập trung vào một khía cạnh nào đó của kho tàng này, lấy đó làm điểm khởi đầu cho ý tưởng giám tuyển.

Gần đây, tôi đào sâu vào các “không gian” nơi Newton từng sống và chịu ảnh hưởng – như quê hương Berlin hay Hollywood với khách sạn Chateau Marmont nơi ông lưu lại từ thập niên 1980. Đồng thời, tôi tổ chức triển lãm nhóm các nghệ sĩ đương đại, trình bày toàn cảnh thực hành sáng tác xoay quanh các không gian ấy.

Trong triển lãm “Dialogues” năm ngoái, tôi đã đối thoại các tác phẩm của Newton với một bộ sưu tập nhiếp ảnh quan trọng tại Vienna, tạo thành 66 cặp diptych treo trên tường, làm nổi bật sự cộng hưởng về nội dung, hình thức và bầu không khí. Một số tác phẩm phía Vienna còn được sáng tác trước Newton tới 100 năm.

Thử nghiệm này mang lại cho tôi niềm vui lớn và được công chúng đón nhận nồng nhiệt.

Mọi thứ bắt đầu từ một ý tưởng liên quan đến một khía cạnh cụ thể trong thực hành của Newton. Gần đây, tôi đồng thời chuẩn bị hai triển lãm sẽ khai mạc vào tháng 5 và tháng 6.

Triển lãm thứ nhất tập trung vào các bức ảnh “xe hơi” của Newton, tổ chức tại hồ Como, miền Bắc Italia, như một phần của giải đua xe cổ điển danh giá. Newton từng chụp rất nhiều tại đây, và đây cũng là một thử nghiệm giám tuyển. Các tác phẩm được in trên vật liệu phim đặc biệt, lần đầu tiên trưng bày ngoài trời trên các panel đặt trong khu vườn biệt thự Villa Olmo tuyệt đẹp. Thông thường, tác phẩm sẽ được cho các bảo tàng trên thế giới mượn và trưng bày trong không gian kín, có điều hòa.

Triển lãm thứ hai, “Rooms / Stages (Phòng / Sân khấu)”, sẽ diễn ra tại quỹ từ tháng 6 đến tháng 11 năm 2026. Newton là nghệ sĩ biến căn phòng thành “sân khấu” như một nhà thiết kế sân khấu thực thụ, và triển lãm sẽ trình bày sự chuyển hóa này (phòng → không gian hội họa → sân khấu) qua phần của Newton và triển lãm nhóm 12 nghệ sĩ đương đại.

Cộng đồng người hâm mộ Helmut Newton vẫn rất lớn mạnh, không chỉ tại bảo tàng ở Berlin mà còn ở các triển lãm tổ chức khắp nơi. Hơn 20 năm sau khi ông qua đời, điều này vẫn không thay đổi.

Phương châm hoạt động của quỹ là “keep him alive (giữ ông ấy sống mãi)”, và chúng tôi đã khá thành công với điều đó. Khi còn sống, Newton là một trong những nhiếp ảnh gia được xuất bản rộng rãi nhất lịch sử, và nhờ các ấn phẩm xuất bản số lượng lớn cũng như mạng xã hội, chúng tôi tiếp tục đưa tác phẩm của ông đến với đông đảo công chúng hơn nữa.

Tác phẩm của Newton luôn mang tính đương đại, nhưng nay đã trở thành kinh điển vượt thời gian. Nhiều nghệ sĩ thuộc các thế hệ khác nhau đã kế thừa và phát triển ý tưởng thị giác của ông, và ông vẫn tiếp tục có ảnh hưởng sống động đến ngày nay.

Tất nhiên, tôi đều có tình cảm với mọi triển lãm mình từng thực hiện, nhưng đại triển lãm hồi cố HELMUT NEWTON. LEGACY thực sự là một dấu ấn đặc biệt.

Khách tham quan không chỉ được chiêm ngưỡng những hình ảnh mang tính biểu tượng của Newton mà còn gặp nhiều bất ngờ. Toàn bộ không gian tầng một của bảo tàng được sử dụng để trình bày cuộc đời và di sản thị giác của nhiếp ảnh gia gốc Berlin theo trình tự thời gian. Trong số khoảng 300 tác phẩm, một nửa lần đầu được công bố, bao gồm cả những khía cạnh ít được biết đến như các tác phẩm thời trang giàu tính thử nghiệm.

Triển lãm còn trình bày quá trình sáng tác qua ảnh Polaroid, contact sheet, các ấn phẩm đặc biệt, tài liệu lưu trữ và lời của tác giả. Nhân dịp này, nhà xuất bản Taschen đã phát hành một ấn phẩm đơn đề mới, và triển lãm đã lưu diễn thành công tại nhiều quốc gia.

Chúng tôi – những giám tuyển – dù có AI hay không, vẫn phải tiếp tục công việc. Thông qua các triển lãm nhiếp ảnh được xây dựng công phu, chúng tôi cần tiếp tục truyền tải một cách thuyết phục “hào quang” và tính xác thực độc nhất của nhiếp ảnh như một phương tiện nghệ thuật.

Tất nhiên, trong tương lai, việc kiểm chứng hoặc ít nhất là đặt lại câu hỏi về tính xác thực của mọi hình ảnh sẽ càng trở nên quan trọng. Tuy nhiên, thao tác (can thiệp) hình ảnh vốn đã tồn tại từ lâu. Trong quá khứ, người ta từng xóa bỏ nhân vật thất thế khỏi ảnh, hoặc thực hiện các collage nghệ thuật.

Tôi lạc quan. AI có lẽ sẽ chỉ là một công cụ – giống như chiếc kéo ngày xưa hay Photoshop sau này.

Toàn bộ bối cảnh này luôn vận động và dường như ngày càng tăng tốc. Các phương tiện và thể loại nghệ thuật giao thoa, hòa quyện. Mọi thứ diễn ra đồng thời và có thể tiếp cận tức thì qua mạng xã hội. Việc theo dõi mọi diễn biến trong nghệ thuật và nhiếp ảnh cả trong nước lẫn quốc tế là vô cùng khó khăn. Tôi cho rằng, để đối phó với thế giới ngày càng tăng tốc này, chúng ta nên tập trung vào tính bền vững.

Tôi quan sát kỹ bối cảnh nghệ thuật Đức, nhưng hiện tại chưa nhận thấy một xu hướng mới rõ rệt nào.

Tôi thường xuyên đi lại chủ yếu trong châu Âu, vừa với vai trò giảng viên, diễn giả, thành viên hội đồng tuyển chọn, vừa tranh thủ quan sát bối cảnh nghệ thuật ở mỗi nơi.
Cảnh quan nhiếp ảnh đương đại tại Phần Lan, Pháp, Ý đều rất thú vị, nhưng điều thực sự truyền cảm hứng cho tôi không phải là các “trường phái” như trường phái Becher ở Düsseldorf (thập niên 1970–80), mà luôn là từng nhiếp ảnh gia cá nhân.

Là một nhà sử học mỹ thuật được đào tạo bài bản, tôi cũng quan tâm tự nhiên đến điêu khắc, hội họa, vẽ, thậm chí cả trình diễn và múa. Mỗi loại hình nghệ thuật đều có đặc trưng riêng, có thể lay động hoặc mê hoặc chúng ta. Tôi rất mong chờ được đến Venice Biennale mùa hè này – nơi có thể quan sát đồng thời các biểu đạt nghệ thuật từ gần như mọi quốc gia.

Chúng tôi vừa thay thế triển lãm thường trực về cuộc đời và tác phẩm của Helmut Newton tại tầng một – vốn đã duy trì hơn 20 năm – bằng một sắp đặt phim nhập vai quy mô lớn. Ở sâu bên trong không gian triển lãm, tiểu sử tóm tắt của Newton và vợ June (Alice Springs) được trình bày trên tường, cùng hơn 100 poster triển lãm và các tạp chí thời kỳ đó trưng bày trong tủ kính.

Khu vực mới này cũng sẽ được cập nhật nội dung định kỳ, và dự kiến trong khoảng hai năm tới, chúng tôi sẽ phát triển và lắp đặt một triển lãm thường trực mới năng động không kém. Bốn năm trước, toàn bộ kho lưu trữ đã được chuyển từ Monaco về Berlin, từ đó đội ngũ nhỏ của chúng tôi tiến hành sắp xếp, lập mục lục và số hóa một phần. Đó là một công việc lớn, nhưng trong quá trình ấy, chúng tôi liên tục phát hiện ra nhiều điều mới mẻ.

Vẫn còn rất nhiều điều để khám phá, và tôi đã lên kế hoạch cho một chương trình triển lãm đa dạng, hấp dẫn trong vài năm tới. Việc ghé thăm quỹ luôn xứng đáng với mọi ai quan tâm.

Mọi nghệ sĩ và nhiếp ảnh gia đều nên tìm kiếm cảm hứng, nhưng cuối cùng, tôi mong các bạn hãy sáng tạo nên những tác phẩm cá nhân nhất, đặc biệt là “chân thực” nhất có thể.
Dù là trừu tượng hay hiện thực, ở bất kỳ thể loại nào. Tất nhiên, từ thời Newton cuối thế kỷ 20 đến nay, điều kiện sáng tác và phát hành hình ảnh đã thay đổi mạnh mẽ, cũng như cơ hội mưu sinh.

Newton từng truyền cảm hứng cho nhiều biên tập viên hình ảnh và các cá nhân khác bằng những ý tưởng thị giác cấp tiến, khác thường, và từ đó tìm thấy nhiều đồng nghiệp cùng chí hướng.
Điều này vẫn đúng đến ngày nay. Hãy xây dựng mạng lưới, làm việc nhóm, đồng thời phát triển phong cách độc đáo của riêng mình.