พื้นที่ว่างที่นำสายตา: พลังขององค์ประกอบแนวตั้ง | Focus #707

เมื่อเราหยิบสมาร์ทโฟนขึ้นมา เรามักจะถือในแนวตั้งโดยธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นร่างกายมนุษย์ ความลึกของถนน ตึกที่ทอดขึ้นสู่ท้องฟ้า หรือแสงที่ตกกระทบขอบหน้าต่าง องค์ประกอบแนวตั้งกลายเป็นรูปแบบภาพถ่ายที่ใกล้ตัวที่สุดในปัจจุบัน แต่ไม่ได้เป็นเพียงขนาดหน้าจอเท่านั้น

หากภาพแนวนอนแสดงให้เห็นถึง “สถานที่” ภาพแนวตั้งจะนำทาง “สายตา” จากบนลงล่าง จากด้านหน้าไปสู่ความลึก หรือจากพื้นที่ว่างไปยังตัวแบบ กรอบแนวตั้งมีพลังในการหยุดสายตาของผู้ชมอย่างช้า ๆ

เสน่ห์ขององค์ประกอบแนวตั้งไม่ได้อยู่ที่การทำให้ตัวแบบดูโดดเด่นเพียงอย่างเดียว ตรงกันข้าม เมื่อเหลือพื้นที่ว่างไว้ด้านบนหรือด้านล่าง ภาพถ่ายจะมีจังหวะของการหายใจ ท้องฟ้า ผนัง พื้น เงา พื้นที่ที่ดูเหมือนไม่มีอะไรกลับคอยสนับสนุนการดำรงอยู่ของตัวแบบอย่างเงียบ ๆ เมื่อถ่ายป้ายหน้าสถานีหรือผู้คนบนถนน ลองเว้นพื้นที่ด้านบนให้กับท้องฟ้าหรือผิวอาคาร แทนที่จะวางตัวแบบไว้ตรงกลางจนแน่นเกินไป สายตาจะไม่รีบมองไปยังจุดสำคัญทันที แต่จะเดินทางผ่านพื้นที่ว่างก่อนจะไปถึงตัวเอก เวลาที่ “มองช้าลงเล็กน้อย” นี้เองที่สร้างอารมณ์ค้างในภาพถ่าย

แม้แต่ในการคัดเลือกผลงานสำหรับนิทรรศการภาพถ่าย ก็มักจะมีภาพหนึ่งที่ทำให้สายตาหยุดนิ่งโดยไม่สามารถอธิบายเหตุผลได้ ไม่ใช่เพราะตัวแบบโดดเด่น แต่เป็นเพราะการจัดสรรสี แสง และพื้นที่ว่างที่ตราตรึงใจ องค์ประกอบแนวตั้งคือกรอบที่ถ่ายทอดความรู้สึก “มันดีจัง” ได้อย่างเป็นรูปธรรม

องค์ประกอบแนวตั้งเหมาะกับการสร้างมิติความลึก ถนน บันได หน้าต่าง ต้นไม้ เสาอาคาร เมื่อค้นพบเส้นที่ทอดจากล่างขึ้นบนในกรอบภาพ จะเกิดเส้นนำสายตาอย่างเป็นธรรมชาติ สายตาของผู้ชมจะเคลื่อนจากด้านหน้าไปสู่ความลึก และจากนั้นขึ้นไปยังส่วนบนของภาพ

แสงที่ลอดผ่านกระจกในวันฝนตก แนวต้นไม้ริมถนน หรือโถงสูงของสถานีรถไฟ ล้วนเป็นมุมมองที่เหมาะกับองค์ประกอบแนวตั้ง หากวางองค์ประกอบที่มืดไว้ด้านหน้าและองค์ประกอบที่สว่างไว้ด้านหลัง จะเกิดเลเยอร์ในภาพถ่ายสองมิติ ภาพถ่ายไม่ได้สร้างมิติความลึกด้วยแสงสว่างเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกิดจากการซ้อนทับของฉากหน้า ฉากกลาง และฉากหลัง
หากถ่ายด้วยสมาร์ทโฟน ลองนั่งย่อตัวลงเล็กน้อยแล้วถ่ายจากมุมล่างขึ้นบน ถนนหรืออาคารที่คุ้นเคยจะดูยาวขึ้น ไกลขึ้น และมีมิติมากขึ้น องค์ประกอบแนวตั้งคือการเปลี่ยนมุมมองเล็ก ๆ ที่ทำให้เรารู้สึกถึงความสูงและระยะทางในชีวิตประจำวันอีกครั้ง

เมื่อถ่ายภาพบุคคลในแนวตั้ง การเก็บทั้งตัวอย่างสมบูรณ์ไม่ใช่คำตอบเดียว ใบหน้า แผ่นหลัง มือ เท้า และอากาศรอบตัวบุคคล ในองค์ประกอบแนวตั้ง เราจะเห็นความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับสถานที่ที่เขายืนอยู่ได้ชัดเจนขึ้น
ในช่วงเวลาที่คลื่นมนุษย์หน้าสถานีรถไฟขาดช่วงเพียงชั่วขณะ หรือฉากที่เหลือเพียงหัวดับเพลิง ป้าย หรือแสงที่ส่องเข้ามา อุณหภูมิของเมืองยังคงอยู่ แม้ไม่มีบุคคลในภาพ แต่หากยังมีร่องรอยของการมีอยู่ ภาพถ่ายก็จะเริ่มเล่าเรื่องอย่างเงียบ ๆ

หากต้องการถ่ายบุคคล ลองวางตัวแบบไว้เล็ก ๆ ที่ด้านล่างของกรอบ หรือเว้นพื้นที่ว่างกว้าง ๆ ให้กับผนังหรือท้องฟ้า การลดขนาดตัวเอกจะทำให้เห็นว่าเขาอยู่ที่ไหน อยู่ในช่วงเวลาแบบใด องค์ประกอบแนวตั้งเหมาะกับการถ่ายทอด ‘บรรยากาศของการมีอยู่’ มากกว่าการ “อธิบาย” ตัวบุคคล

องค์ประกอบแนวตั้งเป็นรูปแบบที่เป็นธรรมชาติในยุคสมาร์ทโฟน แต่เพราะความเป็นธรรมชาตินี้เองที่ทำให้มักถูกมองข้ามในฐานะการแสดงออกทางศิลปะ จะวางอะไรไว้ด้านบน จะเหลืออะไรไว้ด้านล่าง จะสร้างพื้นที่ว่างตรงไหน จะหยุดสายตาไว้จุดใด การตัดสินใจเหล่านี้ล้วนเปลี่ยนความรู้สึกของภาพถ่ายได้อย่างมาก

ครั้งต่อไปที่คุณถ่ายภาพ ลองคิดมากกว่าการถือกล้องแนวตั้ง แต่ให้ใส่ใจว่าสายตาเริ่มต้นที่จุดไหนและหยุดที่จุดใด จากท้องฟ้าสู่บุคคล จากแสงสู่เงา จากเส้นนำสายตาด้านหน้าไปยังตัวแบบเล็ก ๆ ที่อยู่ลึกเข้าไป ในกรอบแนวตั้งมีเส้นทางที่นำสายตาของผู้ชม

การกลับมามองภาพถ่ายแนวตั้งธรรมดา ๆ ในฐานะ ‘การแสดงออก’ อีกครั้ง จะทำให้ภาพถ่ายในชีวิตประจำวันจากสมาร์ทโฟนมีมุมมองใหม่ ภาพที่หยุดสายตาไม่ได้เกิดจากสถานที่พิเศษ แต่เริ่มต้นจากจุดที่คุณเลือกจะเก็บไว้ในภาพ